I kēia wā e ulu nei ka pilina mawaena o nā lāhui like ʻole o ka honua, ke lilo nei ka hana unuhi i alahaka koʻikoʻi no ka hoʻomaopopo ʻana. ʻO ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi (he ʻōlelo Polenesia no ka ʻohana ʻōlelo ʻAukelonelia) a i ka ʻōlelo Hunakalia (Magyar, he ʻōlelo no ka ʻohana ʻōlelo Ūrala) he hana hoihoi a paʻakikī loa. ʻAʻohe pilina pili koko o kēia mau ʻōlelo ʻelua, a he ʻokoʻa loa ko lāua mau kumu a me ko lāua ala e kūkulu ai i ka manaʻo. Ma o kēia alakaʻi ʻana, e kālailai hohonu ai kākou i nā ʻano like ʻole o ka piliolelo, ke kani, a me ka moʻomeheu e pono ai ka mea unuhi e hoʻomaopopo ai i hiki ke hoʻopuka i kekahi unuhi kūpono e mālama ana i ka ʻoiaʻiʻo o ka manaʻo kumu.
1. Ka Hoʻonohonoho Huaʻōlelo: VSO kūʻē i ke Kaila Pāheona
ʻO kekahi o nā keʻakeʻa nui loa no ka mea unuhi, ʻo ia ke kūkulu ʻana i ka hopunaʻōlelo. Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, hoʻohana nui ʻia ke kaila VSO (Verb-Subject-Object), kahi e hoʻomaka ai ka hopunaʻōlelo me ka haʻina (verb). No ka laʻana: "Inu ka loea i ka wai" (Inu = haʻina, ka loea = kumuhana, ka wai = mea loaʻa).
Ma ka ʻōlelo Hunakalia naʻe, he ʻōlelo pāheona (topic-prominent language) ia. ʻAʻohe hoʻonohonoho paʻa e like me ka VSO a i ʻole ka SVO. Hoʻonoho ʻia nā huaʻōlelo ma muli o ka manaʻo nui a koʻikoʻi paha i makemake ʻia e hōʻike mua (focus). ʻO ka huaʻōlelo ma mua pono o ka haʻina ka mea e loaʻa ai ke koʻikoʻi nui loa. No laila, ke unuhi ka mea loea mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Hunakalia, pono e kālailai pono ʻia ka ʻiʻini o ka mea kākau Hawaiʻi: he aha ka mea nui? ʻO ka hana? ʻO ka mea nāna ka hana? A i ʻole ʻo ka mea i hana ʻia? Ma muli o kēlā nīnau e hoʻonohonoho ai ka mea unuhi i ka hopunaʻōlelo Hunakalia kūpono.
2. Ke Kūkulu ʻAna i nā Huaʻōlelo: Nā ʻAmi kūʻē i nā Pākuʻi Hope (Cases)
He ʻano ʻokoʻa loa ko ka ʻōlelo Hawaiʻi e hōʻike ai i ke pilina o nā inoa i loko o ka hopunaʻōlelo. Hoʻohana ʻia nā ʻami (prepositions) e like me i, ma, no, na, a me me. He mau huaʻōlelo kaʻawale kēia e kau ʻia ma mua o ka inoa.
Ma ka ʻaoʻao ʻē aʻe, he ʻōlelo hoʻopili loa (agglutinative language) ka ʻōlelo Hunakalia. Hoʻohana ʻia nā pākuʻi hope (suffixes) e hoʻololi i ka inoa. He ʻoi aku ma mua o ka ʻumikūmāwalu (18) hihia piliolelo (noun cases) ko ka ʻōlelo Hunakalia. No ka laʻana:
- Ka ʻami kuhikuhi "i" a i ʻole "ma" o ka ʻōlelo Hawaiʻi: Ma ka ʻōlelo Hunakalia, hiki ke lilo i ka pākuʻi -ban/-ben (ma loko o), -ba/-be (i loko o), a i ʻole -ra/-re (ma luna o).
- Ka ʻami ʻona "no/na": E lilo ia i ka pākuʻi hope no ka mea nona ka waiwai (possessive suffixes) e like me -é a i ʻole nā pākuʻi pilikino ʻē aʻe.
No laila, i ka unuhi ʻana, ʻaʻole hiki ke unuhi hua-no-hua. Pono ka mea unuhi e hoʻomaopopo i ka hana kikoʻī a ka ʻami Hawaiʻi e hana nei a laila e koho i ka pākuʻi hope Hunakalia pololei e pili ana i kēlā kūlana.
3. Vowel Harmony (Ke Kani Kuʻikahi o nā Woela) ma ka ʻŌlelo Hunakalia
He kānāwai koʻikoʻi loa ko ka ʻōlelo Hunakalia i kapa ʻia ʻo "vowel harmony" (magyar hangrendi egyezés). Hoʻokaʻawale ʻia nā woela o ka ʻōlelo Hunakalia i ʻelua māhele: nā woela mua (front vowels: e, i, ö, ü) a me nā woela hope (back vowels: a, o, u). Aia nō a hoʻopili ʻia kekahi pākuʻi hope i kekahi inoa Hunakalia, pono e kūlike ke kani o ka pākuʻi me ke kani o ka huaʻōlelo kumu.
No ka mea unuhi e hana ana me ka ʻōlelo Hawaiʻi, he mea nui kēia i ka wā e makemake ai e mālama i kekahi inoa Hawaiʻi (e like me nā inoa ʻāina a inoa kanaka paha) i loko o ka palapala Hunakalia. No ka laʻana, no ka inoa ʻo "Hawaiʻi" (kahi i loaʻa ai nā woela hope a me mua), e pehea ka hoʻopili ʻia ʻana o ka pākuʻi Hunakalia? Pono e hoʻoholo inā e lilo ia he "Hawaiʻi-ban" a i ʻole "Hawaiʻi-on". He mākau kikoʻī kēia e pono ai ka mea unuhi e noʻonoʻo ai no ka mālama ʻana i ka holo mālie o ke kani i loko o ka pepeiao o ka poʻe heluhelu Hunakalia.
4. Ka Mālama ʻAna i ka ʻOkina, ka Kahakō, a me ke Kaona
He mea waiwai loa ka ʻokina (ʻ) a me ke kahakō (ō) i loko o ke kākau ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi. Hiki i ka nalowale ʻana o kēia mau hōʻailona ke hoʻololi loa i ka manaʻo o ka huaʻōlelo. No ka laʻana:
- Kaua (war) vs. Kāua (we two, inclusive).
- Ia (pronoun: he/she/it) vs. Iʻa (fish).
Ma luna o kēlā, ʻo ka paʻakikī nui loa o ka unuhi Hawaiʻi, ʻo ia ke kaona. He manaʻo hūnā ko ka ʻōlelo Hawaiʻi i loko o nā mele, nā ʻōlelo noʻeau, a me nā moʻolelo. Ma ka ʻōlelo Hunakalia, he moʻomeheu ko lākou no nā ʻōlelo nane a me nā metaphors, akā ʻokoʻa loa ke kuanaʻike honua. No ka unuhi ʻana i ka huaʻōlelo e like me ka "Aloha", "Mana", a i ʻole "ʻĀina", ʻaʻole lawa ka huaʻōlelo hoʻokahi ma ka ʻōlelo Hunakalia (e like me szeretet no ke aloha, a i ʻole erő no ka mana). Pono e wehewehe i ke ʻano moʻomeheu a i ʻole e hoʻohana i nā huaʻōlelo pili e kūkulu i ke kiʻi manaʻo piha i loko o ka pōʻaiapili Hunakalia.
5. Nā Manaʻo Kōkua no ka Hana Unuhi kūpono
No ka hoʻokō ʻana i ka hana unuhi maikaʻi loa mawaena o kēia mau ʻōlelo ʻelua, eia kekahi mau manaʻo kōkua:
- E heluhelu i ka pōʻaiapili holoʻokoʻa: Mai hoʻāʻo e unuhi i kēlā me kēia hopunaʻōlelo me ka noʻonoʻo ʻole i ka hopena o ka moʻolelo holoʻokoʻa. Pono e maopopo ka manaʻo nui a me ka leo o ka mea kākau kumu.
- E pale i ka unuhi ʻōlelo mechanical: ʻO ka hoʻohana ʻana i nā polokalamu unuhi lolouila, he mea kōkua paha no nā huaʻōlelo maʻalahi, akā he hana hewa loa ia no nā ʻōlelo kūpuna me ka piliolelo laulā a me ka hoʻonohonoho maʻalahi ʻole e like me ka Hunakalia.
- E hōʻoia i ka pono o nā pākuʻi hope: E nānā pono i ka Vowel Harmony o ka ʻōlelo Hunakalia e kūpono ai ke kani ʻana o nā inoa Hawaiʻi i unuhi ʻia.
- E hoʻohui i nā memo wehewehe (Translator's Notes): Inā aia kekahi huaʻōlelo Hawaiʻi nona ke kaona koʻikoʻi, he mea maikaʻi ke kākau ʻana i kekahi memo wehewehe ma ka lalo o ka ʻaoʻao no ka mea heluhelu Hunakalia i hiki iā ia ke hoʻomaopopo i ka hohonu o ka manaʻo.
Ma o kēia mau kaʻina hana me ka noʻonoʻo hohonu, e hiki ai i ka mea unuhi ke hoʻopuka i kekahi palapala ma ka ʻōlelo Hunakalia e hōʻike pono ana i ka nani, ka mana, a me ka naʻauao o ka ʻōlelo makuahine o Hawaiʻi nei.