Լեզվաբանական թարգմանությունը պարզապես բառերի փոխարինումը չէ մեկ այլ լեզվի համարժեքներով. այն բարդ մշակութային և կառուցվածքային կամուրջ է, որը պահանջում է երկու լեզվական համակարգերի խորքային իմացություն: Հայերենից սունդաներեն թարգմանությունը ներկայացնում է յուրահատուկ մարտահրավերներ, քանի որ այս երկու լեզուները պատկանում են բոլորովին տարբեր լեզվաընտանիքների և ունեն տարբերվող տիպաբանական ու սոցիո-մշակութային առանձնահատկություններ: Այս ուղեցույցում մանրամասնորեն կվերլուծենք հայերեն-սունդաներեն թարգմանական գործընթացի հիմնական քայլերը, քերականական նրբությունները, սոցիալական ռեգիստրների դերը և կներկայացնենք գործնական խորհուրդներ որակյալ ու որոնողական համակարգերի համար օպտիմալացված արդյունք ստանալու համար:
Լեզվական համակարգերի տիպաբանական տարբերությունները
Հայերենը հանդիսանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի առանձին ճյուղ և իր բնույթով թեքական (ֆլեկտիվ) լեզու է: Այն բնութագրվում է զարգացած հոլովական համակարգով, բայերի խոնարհման բարդ կանոններով և ազատ շարադասությամբ: Սունդաներենը, որով խոսում է Ինդոնեզիայի Ճավա կղզու արևմտյան մասի բնակչությունը (ավելի քան 40 միլիոն մարդ), պատկանում է ավստրոնեզիական լեզվաընտանիքի մալայա-պոլինեզյան ճյուղին: Այն կցական (ագլյուտինատիվ) լեզու է, որտեղ քերականական հարաբերությունները ձևավորվում են արմատին զանազան ածանցների միացման միջոցով:
Այս տիպաբանական տարբերությունը նշանակում է, որ հայերենի մեկ բառը, որը պարունակում է և՛ հոլովական, և՛ հոդային իմաստներ, սունդաներենում կարող է արտահայտվել մի քանի բառերի կամ յուրահատուկ կցական կառույցների միջոցով: Թարգմանչի գլխավոր խնդիրն է պահպանել իմաստային ճշգրտությունը՝ չծանրաբեռնելով սունդաներեն տեքստը արհեստական կառույցներով:
Քերականական առանցքային տարբերությունները և դրանց հաղթահարումը
Թարգմանական աշխատանքների ժամանակ առավել մեծ ուշադրություն պետք է դարձնել հետևյալ քերականական երևույթներին.
- Հոլովների փոխակերպումը. Հայերենի յոթ հոլովների ֆունկցիաները սունդաներենում արտահայտվում են նախդիրների (տեղի, ուղղության, պատճառի) և նախադասության մեջ բառերի խիստ հաջորդականության միջոցով: Օրինակ՝ հայերենի տրական կամ հայցական հոլովներով արտահայտված անուղղակի և ուղիղ խնդիրները սունդաներենում պահանջում են նախադասության անդամների հստակ դասավորվածություն:
- Բայական ժամանակաձևեր և խոնարհում. Հայերենն ունի սահմանական, ըղձական, հարկադրական, հրամայական և պայմանական եղանակներ՝ իրենց համապատասխան անցյալ, ներկա և ապառնի ժամանակներով: Սունդաներենում բայը չի խոնարհվում ըստ դեմքի կամ թվի: Ժամանակը ցույց տալու համար օգտագործվում են հատուկ ասպեկտային բառեր, ինչպիսիք են "geus" (արդեն/անցյալ), "eukur" (այժմ/ներկա շարունակական) կամ "bona" (ապառնի):
- Կցական բառակազմություն. Սունդաներենում բառարմատին ավելացվող նախածանցները (prefix), միջածանցները (infix) և վերջածանցները (suffix) կարող են փոխել ոչ միայն բառի իմաստը, այլև դրա քերականական դասը (օրինակ՝ գոյականից սարքել բայ կամ ածական): Սա պահանջում է ածանցների համակարգի կատարյալ տիրապետում:
«Undak-usuk Basa». Սոցիալական ռեգիստրների կարևորությունը
Սունդաներեն թարգմանելու ամենադժվար և նուրբ կողմը սոցիալական ռեգիստրների կամ հարգալիցության մակարդակների ճիշտ կիրառումն է, որը կոչվում է Undak-usuk Basa կամ Tatakrama Basa: Սունդանական հասարակության մեջ խոսակցի տարիքը, սոցիալական դիրքը և մտերմության աստիճանը որոշում են, թե որ բառապաշարը պետք է օգտագործվի:
Հիմնականում տարբերում են երկու ռեգիստր.
- Loma (Ոչ պաշտոնական/Մտերիմ). Օգտագործվում է ընկերների, հավասարների կամ ավելի ցածր սոցիալական կարգավիճակ ունեցող անձանց հետ խոսելիս:
- Lemas (Հարգալից/Պաշտոնական). Օգտագործվում է ավագների, անծանոթների, պաշտոնական անձանց կամ հանրային ելույթների ժամանակ:
Հայերենում մենք ունենք միայն «դու» և «դուք» տարբերակները, սակայն սունդաներենում փոխվում է հենց բառի արմատը: Օրինակ, «ուտել» հասկացությունը սովորական խոսակցության մեջ "dahar" է, իսկ հարգալից ձևով դիմելիս՝ "tuang": Թարգմանիչը պետք է մանրակրկիտ վերլուծի բնագիր տեքստի համատեքստը՝ հասկանալու համար, թե որ մակարդակն է համապատասխան թիրախային լսարանի համար:
Մշակութային տեղայնացում և լեզվական համարժեքներ
Հայերենից սունդաներեն թարգմանությունը չի կարող հաջողված լինել առանց մշակութային ադապտացիայի: Հայաստանը և Սունդանական տարածաշրջանը (Արևմտյան Ճավա) ունեն տարբեր աշխարհագրական պայմաններ, կենցաղ և կրոնական պատկանելություն: Հայերեն տեքստերում հաճախ հանդիպող քրիստոնեական խորհրդանիշները կամ ավանդական դարձվածքները պետք է տեղայնացվեն այնպես, որ հասկանալի լինեն հիմնականում իսլամադավան սունդանական լսարանին: Բացի այդ, սննդի, կլիմայի և ազգային սովորույթների վերաբերյալ բառերը պահանջում են նկարագրական թարգմանություն կամ համապատասխան տեղական համարժեքների ընտրություն:
Գործնական խորհուրդներ թարգմանիչների համար
Որակյալ և ընթեռնելի թարգմանություն ապահովելու համար խորհուրդ է տրվում կիրառել հետևյալ մոտեցումները.
- Համատեքստի խորը վերլուծություն. Միշտ պարզեք տեքստի նպատակը և հասցեատիրոջը՝ սոցիալական ճիշտ ռեգիստրն ընտրելու համար:
- Միջնորդ լեզվի կիրառում. Քանի որ հայերեն-սունդաներեն ուղղակի բառարանները սակավաթիվ են, օգտագործեք ինդոնեզերենը (Bahasa Indonesia) կամ անգլերենը որպես ստուգողական կամուրջներ:
- Կառուցվածքի ազատություն. Մի վախեցեք փոխել նախադասության կառուցվածքը: Կարևորը իմաստի փոխանցումն է, այլ ոչ թե բառերի հաջորդականության պահպանումը:
- Մայրենի լեզվակրի սրբագրում. Թարգմանությունն ավարտելուց հետո այն անպայման ներկայացրեք սունդանախոս խմբագրի, ով կկարողանա շտկել ոճական և սոցիո-լեզվաբանական անհամապատասխանությունները:
Հայերենի և Սունդաներենի Լեզվաբանական Համեմատություն
Ստորև ներկայացված աղյուսակը ամփոփում է երկու լեզուների հիմնական կառուցվածքային տարբերությունները, որոնք պետք է հաշվի առնել թարգմանության ժամանակ.
| Լեզվաբանական Հատկանիշ | Հայերեն (Armenian) | Սունդաներեն (Sundanese) |
|---|---|---|
| Լեզվաընտանիք | Հնդեվրոպական (առանձին ճյուղ) | Ավստրոնեզիական (մալայա-պոլինեզյան) |
| Լեզվի տիպը | Թեքական (Ֆլեկտիվ) | Կցական (Ագլյուտինատիվ) |
| Գրային համակարգ | Հայոց այբուբեն (Մաշտոցյան) | Լատինական այբուբեն (պատմականորեն՝ սունդանական գիր) |
| Հոլովական համակարգ | Առկա է (7 հոլով) | Բացակայում է (օգտագործվում են նախդիրներ) |
| Սոցիալական ռեգիստրներ | Սահմանափակ (դու/դուք տարբերակում) | Խիստ զարգացած (Undak-usuk Basa համակարգ) |
| Բառերի հերթականություն | Ազատ շարադասություն (հիմնականում SVO) | Հիմնականում SVO (Subject-Verb-Object) |