Þýðingar á milli tungumála sem eiga sér engar sameiginlegar sögulegar eða landfræðilegar rætur eru meðal erfiðustu verkefna á sviði þýðingafræða. Þýðing úr íslensku yfir í búrmísku (einnig þekkt sem mjanmaríska) er skýrt dæmi um þetta. Íslenska er beygingarríkt germanskt tungumál sem hefur varðveitt forna uppbyggingu, á meðan búrmíska er tóna- og einatkvæðamál af tíbetó-búrmískri málaætt sem byggir á flóknu kerfi smáorða og virðingarstiga. Þessi grein fjallar ítarlega um þær áskoranir sem þýðendur standa frammi fyrir, málfræðilegan mismun og hvernig má tryggja nákvæmni og menningarlega staðfæringu í þýðingarferlinu.
Málfræðileg uppbygging og orðaröð
Einn augljósasti munurinn á íslensku og búrmísku lýtur að orðaröð setninga. Íslenska notar jafnaðarlega frumlag-sögn-andlag (SVO) orðaröð, þótt hún sé nokkuð sveigjanleg vegna ríkra fallbeyginga. Búrmíska er hins vegar strangt SOV-mál (frumlag-andlag-sögn). Þetta þýðir að sögnin kemur alltaf síðast í setningunni.
Fyrir þýðanda þýðir þetta að endurskipuleggja þarf hugsunina algjörlega. Ef íslensk setning hljóðar svo: „Hundurinn elti köttinn,“ verður uppbyggingin í búrmísku á þessa leið: „Hundurinn köttinn elti“ (kynnt með viðeigandi fallsmáorðum). Auk þess notar búrmíska svokölluð eftirklif (postpositions) í stað forsetninga (prepositions) sem við þekkjum í íslensku. Þar sem Íslendingur segir „í húsinu,“ segir Búrmælingur „húsinu í“.
Beygingar gegn smáorðum (Agnir)
Íslenska er þekkt fyrir flókið beygingakerfi sitt þar sem nafnorð, lýsingarorð, fornöfn og sagnir beygjast í kynjum, tölum og föllum, auk þess sem sagnir beygjast eftir persónum, háttum og tíðum. Búrmíska hefur hins vegar nánast engar beygingar í evrópskum skilningi. Þess í stað notar búrmíska sérstök smáorð eða agnir (particles) sem bætt er við orðin til að gefa til kynna setningarfræðilegt hlutverk þeirra (svo sem frumlag, andlag, eignarfall) eða til að sýna tíð sagnarinnar.
Þegar þýtt er úr íslensku yfir í búrmísku verður þýðandinn að greina nákvæmlega hlutverk hvers beygðs orðs í íslensku setningunni og finna samsvarandi agnir í búrmísku til að flytja merkinguna rétt. Til dæmis verður að tjá íslensku þátíðina eða viðtengingarháttinn með viðeigandi sagnögnum í búrmísku, sem getur oft valdið misskilningi ef samhengið er ekki alveg skýrt.
Virðingarstig og félagsleg samskipti
Íslenskt samfélag er almennt mjög jafnréttissinnað og endurspeglast það í tungumálinu þar sem þéranir eru nánast horfnar og allir eru ávarpaðir með nafni eða einföldu „þú“. Í búrmísku er þessu öfugt farið. Málið býr yfir mjög flóknu kerfi virðingarstiga (honorifics) og málsniða sem ráðast af aldri, kyni, félagslegri stöðu og tengslum milli þeirra sem tala saman.
Fornöfn í búrmísku eru fjölmörg og val þeirra fer eftir því hver talar við hvern. Að nota rangt fornafn eða ávarpsorð getur talist móðgandi eða dónalegt. Þegar íslenskur texti er þýddur þarf þýðandinn að meta samhengið: Er verið að tala við opinberan starfsmann, munk, eldri borgara eða barn? Þýðingin verður að laga sig að þessum félagslegu reglum búrmískrar menningar til að teljast náttúruleg og viðeigandi.
Ritkerfi og stafsetning
Íslenska notar latneska stafrófið með nokkrum sérstökum bókstöfum (þ, æ, ö, ð). Búrmíska notar hins vegar sitt eigið ritkerfi, búrmíska stafrófið (sem tilheyrir brahmí-fjölskyldunni og er abugida-kerfi). Ritkerfið samanstendur af hringlaga stöfum sem skrifaðir eru frá vinstri til hægri án þess að bil séu notuð á milli einstakra orða; bil eru aðeins notuð til að afmarka setningar eða merkingarbær samhengi.
Þetta veldur miklum erfiðleikum í tölvuvinnslu, leturgerðum og stafrænni birtingu. Þýðendur verða að tryggja að textinn sé rétt kóðaður (t.d. með Unicode) svo hann breytist ekki í ólesanleg tákn á skjá notandans. Einnig þarf að huga að því hvernig nöfn og hugtök sem ekki eiga sér samsvörun eru umrituð á milli þessara ólíku ritkerfa.
Menningarleg staðfæring (Localization)
Tungumál er spegill menningarinnar. Íslenskur veruleiki tengist norðurslóðum, snjó, hafi og sérstökum stjórnarfarshefðum. Búrmískur veruleiki tengist hitabeltisloftslagi, búddisma og aldagömlum hefðum Suðaustur-Asíu. Hugtök eins og „heiðríkja“, „snjór“ eða jafnvel ákveðin dýr og plöntur eiga sér enga náttúrulega hliðstæðu í búrmísku.
Íslenskt hugtak eins og „jól“ eða „þorrablót“ krefst þess að þýðandinn annaðhvort útskýri hugtakið eða finni búrmískan menningarkimma sem hefur svipaða tilfinningalega eða samfélagslega þýðingu (svo sem vatnshátíðina Thingyan eða aðrar búddískar hátíðir, þótt þær séu vissulega ólíkar). Búddísk heimspeki litar einnig búrmískt hversdagsmál mjög djúpt, sem þýðir að siðferðileg og heimspekileg hugtök þurfa nákvæma staðfæringu til að missa ekki marks.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
- Greining á samhengi: Skilgreindu markhópinn og ákvarðaðu viðeigandi virðingarstig í búrmísku áður en byrjað er að þýða.
- Notaðu staðbundna sérfræðinga: Þar sem vélrænar þýðingar (eins og Google Translate) ráða mjög illa við búrmísku vegna flókinnar setningaskipanar og skorts á gögnum, er nauðsynlegt að fá móðurmálstalandi búrmískan yfirlesara til að fara yfir textann.
- Hugaðu að tæknilegum atriðum: Gakktu úr skugga um að vefsíður eða skjöl styðji búrmískt letur (Myanmar Unicode) á réttan hátt.
- Forðastu bókstaflegar þýðingar: Einblíndu á að flytja hugsunina og merkinguna fremur en einstök orð, sérstaklega þegar um er að ræða orðasambönd eða málshætti.