Қазіргі жаһандану дәуірінде түрлі тілдік топтар арасындағы байланыс пен мәдени алмасу күннен-күнге артып келеді. Осындай қызықты әрі күрделі бағыттардың бірі – түркі тілдері тобына жататын қазақ тілі мен роман тілдерінің өкілі болып табылатын румын тілі арасындағы аударма процесі. Бұл екі тілдің құрылымдық, грамматикалық және мәдени айырмашылықтары өте терең, сондықтан сапалы аударма жасау үшін тек сөздік қорды білу жеткіліксіз. Мұнда кәсіби аудармашыдан екі тілдің де ішкі заңдылықтарын, сөйлем құрау ерекшеліктерін және ұлттық ділді жақсы түсіну талап етіледі.
Қазақ және румын тілдерінің типологиялық айырмашылықтары
Аударма барысында кездесетін ең басты қиындық – тілдердің құрылымдық (типологиялық) өзгешелігінде. Қазақ тілі – жалғамалы (агглютинативті) тіл. Мұнда сөз түбіріне қосымшалар белгілі бір реттілікпен жалғану арқылы жаңа мағыналар мен грамматикалық формалар жасалады. Сонымен қатар, қазақ тілінде сөйлемдегі сөздердің орналасу тәртібі негізінен SOV (бастауыш – толықтауыш – баяндауыш) үлгісіне бағынады, яғни етістік әрқашан сөйлемнің соңында келеді.
Ал румын тілі – флективті тілдердің қатарына жатады және роман тілдер тобына кіргенімен, өзіндік балкандық ерекшеліктерге ие. Румын тілінде сөйлем құрылымы көбіне SVO (бастауыш – баяндауыш – толықтауыш) жүйесі бойынша құралады. Бұл айырмашылық аудармашыдан сөйлемді сөзбе-сөз аудармай, оның синтаксистік құрылымын түбегейлі өзгертуді сатып алады. Мысалы, қазақ тіліндегі күрделі құрмалас сөйлемдерді румын тіліне аударғанда, ақпараттың жеткізілу ретін толық қайта құру қажет болады.
Грамматикалық қиындықтар және оларды шешу жолдары
Қазақ тілінен румын тіліне аудару кезінде бірнеше маңызды грамматикалық категориялар ерекше назар аударуды қажет етеді:
- Артикльдер жүйесі: Қазақ тілінде артықша грамматикалық категория ретінде артикль жоқ. Белгілілік пен белгісіздік контекст арқылы немесе «бір» сөзі, сондай-ақ табыс септігінің жалғауы арқылы беріледі. Румын тілінде болса, белгілілік (articol hotărât) және белгісіздік (articol nehotărât) артикльдері өте маңызды рөл атқарады. Румын тілінің ерекшелігі – белгілілік артиклі сөздің соңына жалғанады (суффикстік артикль), бұл басқа роман тілдеріне (француз, испан) ұқсамайды. Аудармашы қазақ тіліндегі контекстік белгілілікті румын тілінде дұрыс артикль таңдау арқылы жеткізуі тиіс.
- Грамматикалық тек (род): Қазақ тілінде зат есімдердің текке (ер, әйел, ортақ родқа) бөлінуі мүлдем жоқ. Румын тілінде үш тек бар: ер (masculin), әйел (feminin) және бейтарап немесе ортақ тек (neutral). Тек бойынша келісу тек зат есімдерге ғана емес, олармен байланысып тұрған сын есімдер мен есімдіктерге де әсер етеді. Бұл салада қате жібермеу үшін сөздіктермен мұқият жұмыс істеу керек.
- Септіктер мен шақтар: Екі тілде де септік жүйесі бар болғанымен, олардың функциялары әртүрлі. Қазақ тілінде 7 септік бар, ал румын тілінде латын тілінің ықпалымен сақталған бес септік (номинатив, аккузатив, генитив, датив, вокатив) қолданылады. Сонымен қатар, румын тіліндегі етістіктердің шақтары мен райлары (мысалы, шартты рай мен ырықсыз етістік формалары) қазақ тіліндегі есімше мен көсемше тұлғалары арқылы берілетін мағыналық реңктерді дәл табуды талап етеді.
Мәдени және лексикалық сәйкестіктерді іздеу
Аударма тек грамматикалық ережелерді сәйкестендіру емес, ол ең алдымен мәдениеттер диалогы. Қазақ тілі көшпенділер мәдениетімен, ислам дінімен және шығыстық дүниетаныммен тығыз байланысты болса, румын тілі христиандық (негізінен православиелік) дәстүрлермен, латын тегімен және балкандық мәдениетпен сусындаған. Осыған байланысты ұлттық нақыштағы сөздерді (реалияларды) аудару қиындық тудырады.
Мысалы, қазақтың «шаңырақ», «төр», «сүйінші», «асар» сияқты сөздерінің румын тілінде тікелей баламасы жоқ. Мұндай жағдайда аудармашы сипаттама аударма әдісін немесе контекстік түсіндірмелерді қолдануға мәжбүр болады. Керісінше, румын халқының мәдени ерекшеліктерін сипаттайтын сөздерді (мысалы, «dor» – сағыныш пен мұң арасындағы терең сезім, немесе «colindă» – рождестволық жырлар) қазақ тіліне аударғанда да үлкен шығармашылық ізденіс қажет.
Қазақ тілінен румын тіліне сапалы аударуға арналған практикалық кеңестер
Аударма процесінің тиімділігі мен сапасын арттыру үшін кәсіби мамандар келесі қадамдарды орындауды ұсынады:
- Сөйлемді бөлшектеу және қайта құрастыру: Қазақ тіліндегі ұзын, бірнеше қыстырма сөйлемдері бар конструкцияларды румын тіліне аударғанда, оларды қысқа, түсінікті сөйлемдерге бөлген дұрыс. Бұл мәтіннің оқылуын жеңілдетеді және мағыналық қателердің алдын алады.
- Алғышарттар мен көмекші сөздермен жұмыс: Қазақ тіліндегі септік жалғаулары мен септеулік шылаулар румын тілінде көбінесе предлогтар (prepoziții) арқылы беріледі. Қай предлогтың қай септікпен (әсіресе генитив немесе датив) қолданылатынын дәл анықтау маңызды.
- Салалық сөздіктер мен параллель мәтіндерді қолдану: Заңгерлік, медициналық немесе техникалық мәтіндерді аудару кезінде екі тілдегі сәйкес құжаттар мен мақалаларды оқып, терминдердің қолданыс аясын зерттеу қажет.
- Мәтінді румын тілінің ана тілі ретінде сөйлейтін маманға (native speaker) тексерту: Аударма аяқталғаннан кейін мәтіннің табиғи әрі түсінікті оқылуын қамтамасыз ету үшін румын тілді редактордың көмегіне жүгінген абзал. Бұл стилистикалық қателерді жоюға көмектеседі.
Қорытынды сөз және болашақ мүмкіндіктер
Қазақстан мен Румыния арасындағы саяси, экономикалық және мәдени байланыстардың нығаюы бұл екі тіл арасындағы кәсіби аудармашыларға деген сұранысты арттыра түсуде. Екі тілдің құрылымдық күрделілігіне қарамастан, терең лингвистикалық талдау, заманауи технологияларды (соның ішінде аударма жадын және терминологиялық базаларды) қолдану және шығармашылық ізденіс жоғары сапалы нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Осы бағытта жұмыс істейтін аудармашылар үшін өз білімін үнемі жетілдіріп отыру – табысты кәсіби қызметтің кепілі.