די לינגוויסטישע קרובים: גערמאַנישע שורשים און סיסטעמישע חילוקים
יידיש און דעניש געהערן ביידע צו דער גרויסער משפּחה פון גערמאַנישע שפּראַכן, וואָס מאַכט זייער לינגוויסטישע שייכות זייער אינטערעסאַנט. בשעת יידיש איז אַן מערב-גערמאַנישע שפּראַך וואָס האָט זיך אָפּגעצווייגט און זיך אַנטוויקלט דורך נאָענטע קאָנטאַקטן מיט העברעיש און סלאַווישע שפּראַכן, איז דעניש אַ נאָרד-גערמאַנישע שפּראַך מיט אַ טיפער סקאַנדינאַווישער געשיכטע. דאָס מיינט אַז דער איבערזעצער וועט געפינען ענלעכע סטרוקטורן און גלייכע וואָרט-שורשים, אָבער אויך טיפע קולטורעלע און גראַמאַטישע דיווערגענצן וואָס פאָדערן אַ ספּעציעלע קאַנצענטראַציע און פאַכמאַנישע קענטענישן.
איינער פון די ערשטע טריט אין דעם איבערזעצונג-פּראָצעס איז צו פֿאַרשטיין די געמיינזאַמע גערמאַנישע עלעמענטן. אַ דאַנק דעם געמיינזאַם אָפּשטאַם, זענען פאַראַן פילע קאָגנאַטן (ווערטער מיט אַ געמיינזאַמען לינגוויסטישן שורש). למשל, דאָס יידישע וואָרט "האַנט" איז ענלעך צו דעם דענישן "hånd", און "בוך" איז ענלעך צו "bog". פונדעסטוועגן, די דאָזיקע ענלעכקייט קען מאָל זיין אַ פאַלשע פֿרייַנדשאַפט פֿאַר דעם אומפאָרזיכטיקן איבערזעצער. ווערטער וואָס קלינגען ענלעך קענען האָבן פאַרשידענע סעמאַנטישע פעלדער און קאָנאָטאַציעס אין יעדער שפּראַך.
סינטאַקטישע סטרוקטורן און די V2 רעגולאַציע
יידיש און דעניש ניצן ביידע די באַקאַנטע גערמאַנישע V2 רעגוליישאַן (Verb-Second), וואָס פאָדערט אַז דאָס קאָניוגירטע ווערב מוז קומען ווי דער צווייטער עלעמענט אין אַ הויפּטזאַץ. דאָס קען שאַפן די אילוזיע אַז די זאַץ-סטרוקטור איז אידענטיש, אָבער די פּראַקטיק ווייזט אַנדערש. אין יידיש איז די וואָרט-אָרדענונג פיל מער פלעקסיבל, ספּעציעל צוליב דעם שטאַרקן סלאַווישן איינפלוס, וואָס דערלויבט אַ ברייטערע ריי פאָרויסגעשטעלטע עלעמענטן און פאַרשידענע עמאָציאָנעלע טאָנען דורך ענדערונגען אין סינטאַקס.
אין דעניש, פֿון דער אַנדערער זייט, איז די וואָרט-אָרדענונג מער שטרענג פאָרמאַליזירט. דאָס באַניצן זיך מיט די נעגאַציע-ווערטער ווי דאָס יידישע "נישט" און דאָס דענישע "ikke" פאָדערט גרויס וואָכעדיקייט. אין יידיש קען דאָס וואָרט "נישט" שטיין אין פאַרשידענע פּאָזיציעס לויט דעם טראָפּ פונעם זאַץ, בשעת אין דעניש מוז "ikke" גיין לויט ספּעציפישע רעגולן פונעם זאַץ-בוי, ספּעציעל אין זייטיקע זאַצן (subordinate clauses) ווו דאָס דענישע אַדווערב קומט פאַרן ווערב, אַ זאַך וואָס פּאַסירט נישט אין יידיש. די דאָזיקע פיינע חילוקים מוזן ווערן קערפאַלי באַהאַנדלט כדי די איבערזעצונג זאָל קלינגען נאַטירלעך און פליסיק פאַר אַ דענישן לייענער.
דער לעקסיקאַלער קאָמפּאָנענט: איבערזעצן העברעיש-אַרמישע און סלאַווישע עלעמענטן
די גרעסטע אַרויספאָדערונג פֿאַר יעדן איבערזעצער פון יידיש איז די באַהאַנדלונג פון די ניט-גערמאַנישע קאָמפּאָנענטן פון דער שפּראַך, באַזונדערס די העברעיש-אַרמישע (לשון-קודש) און די סלאַווישע ווערטער. די דאָזיקע עלעמענטן טראָגן אין זיך טיפע קולטורעלע, רעליגיעזע און עמאָציאָנעלע באַדייטן וואָס האָבן נישט קיין דירעקטע עקוויוואַלענטן אין דעניש.
למשל, ווי אַזוי זעצט מען איבער אַ וואָרט ווי "חוצפּה"? אין דעניש קען מען ניצן ווערטער ווי "frækhed" אָדער "uforskammethed", אָבער די דאָזיקע ווערטער פאַרלירן דעם ספּעציפישן יידישן קאָנאָטאַציע-טאָן וואָס מישט אויס מוט מיט אומצוימונג. אַן אַנדער ביישפּיל איז דאָס וואָרט "נשמה" (spirit אָדער soul). אין דעניש וועט דאָס זיין "sjæl", אָבער אין יידיש האָט דאָס וואָרט אַ וואַרעמקייט און אַ באַציאונגס-ווערט וואָס גייט ווייטער ווי בלויז טעאָלאָגישע באַגריפן. אויך סלאַווישע ווערטער ווי "זיידע" אָדער "טאַטע" טראָגן אַן עמאָציאָנעלע טיפקייט וואָס דאָס דענישע "bedstefader" און "fader" קענען נישט פולשטענדיק איבערגעבן אָן נאָך באַשרייבונגען אָדער קאָנטעקסטועלע ענדערונגען.
כדי צו באַהערשן די דאָזיקע לעקסיקאַלישע שוועריקייטן, דאַרף דער איבערזעצער אָפט ניצן עטלעכע סטראַטעגיעס:
- קאָנטעקסטועלע פּאַראַפראַזירונג: אָנווענדן אַ לענגערע פראַזע אין דעניש וואָס ערקלערט דעם קולטורעלן באַגריף.
- סעמאַנטישע אַדאַפּטאַציע: געפינען אַ דענישן קולטורעלן עקוויוואַלענט וואָס פונקציאָנירט אין ענלעכע סאָציאַלע קאָנטעקסטן.
- דירעקטע באָרגונג מיט אַן ערקלערונג: לאָזן דאָס יידישע וואָרט אין זיין אָריגינעלער פאָרם (פאַרשריבן אין לאַטיינישע אותיות) און צוגעבן אַ קורצע פוסנאָטע אָדער גלאָסאַר פֿאַרן דענישן לייענער.
דיאַלעקטן און רעגיסטערס אין דער יידישער שפּראַך
יידיש איז נישט קיין איינציקע האָמאָגענע שפּראַך; זי איז רייך מיט דיאַלעקטן – הויפּטזעכלעך פּויליש (דרום-מערב), אוקראַיניש (דרום-מזרח), און ליטוויש (צפון). יעדער דיאַלעקט האָט נישט בלויז אַן אייגענעם אַרויסרעד, נאָר אויך ספּעציפישע ווערטער און גראַמאַטישע אייגנשאַפטן. דער איבערזעצער מוז אידענטיפיצירן דעם דיאַלעקט פונעם אָריגינעלן טעקסט כדי צו פאַרשטיין די גענויע באַדייטן.
צוגעבונדן צו די דיאַלעקטן זענען די פאַרשידענע סאָציאָלע רעגיסטערס. יידיש פאַרמאָגט אַן אייגענעם סטיל פֿאַר הומאָר, יראָניע, מיטגעפיל און פילאָסאָפיע. דאָס קאַפּיטל פון יידישן הומאָר און שפּראַך-שפּילערייען איז באַזונדערס שווער איבערצוזעצן אויף דעניש, ווו די קולטורעלע נאָרמען פון דיאַלאָג זענען מער רעזערווירט און דירעקט. דער דענישער הומאָר ניצט אָפט "understatement" (אונטערטרייבונג), בשעת דער יידישער הומאָר איז אָפט מער עמאָציאָנעל, היפּערבאָליש און זעלבסט-קריטיש. אַ געראָטענע איבערזעצונג דאַרף געפינען אַ באַלאַנס צווישן אָפּהיטן דעם יידישן גייסט און מאַכן אים פאַרשטענדלעך פאַרן דענישן קאָנטעקסט.
קולטורעלע אַדאַפּטאַציע און די איבערזעצונגס-פילאָסאָפיע
די פילאָסאָפיע פון איבערזעצונג צווישן צוויי אַזעלכע וועלטן מוז זיין באַזירט אויף דעם באַגריף פון "דינאַמישער עקוויוואַלענטקייט". אַנשטאָט צו זעצן איבער וואָרט-ביי-וואָרט, וואָס וועט זיכער פירן צו אַן אומפאַרשטענדלעכן און קאַלטן דענישן טעקסט, דאַרף דער פאַכמאַן זיך קאַנצענטרירן אויף דער עמאָציאָנעלער און פונקציאָנעלער ווירקונג פונעם אָריגינאַל.
אין דער דענישער געזעלשאַפט שפּילט דער באַגריף פון "hygge" (אַ געפיל פון וואַרעמקייט, באַקוועמקייט און סאָציאַלער נאָענטקייט) אַ צענטראַלע ראָלע. אינטערעסאַנטערהייט, האָט יידיש ענלעכע באַגריפן פון משפּחה-וואַרעמקייט און קהילה-לעבן (ווי "היימישקייט"). אַ קלוגער איבערזעצער קען ניצן דאָס דענישע וואָרט "hyggelig" אָדער אנדערע קולטורעלע טערמינען צו שאַפֿן אַ בריק צו דעם אָריגינעלן יידישן געפיל פון נאָענטקייט. דאָס איז דער שליסל צו אַן איבערזעצונג וואָס רעדט צו די הערצער פון די דענישע לייענער בשעת זי היט אָפּ דעם אָריגינעלן חן פון דער יידישער ליטעראַטור און קולטור.
פּראַקטישע עצות און רעסורסן פֿאַר איבערזעצער
פֿאַר די וואָס געפינען זיך אין דעם פּראָצעס פון איבערזעצן פון יידיש אויף דעניש, זענען פאַראַן עטלעכע פּראַקטישע עצות וואָס קענען פאַרגרעסערן די קוואַליטעט פון דער אַרבעט:
- באַניץ פון מערערע ווערטערביכער: וויבאַלד עס זענען כמעט נישטאָ קיין דירעקטע יידיש-דעניש ווערטערביכער, מוז דער איבערזעצער ניצן דעם ענגליש-יידישן ווערטערבוך (ווי דעם באַקאַנטן ווערטערבוך פון יידישן וויסנשאַפטלעכן אינסטיטוט - ייִוואָ) אָדער דעם דייטש-יידישן ווערטערבוך ווי אַ פאַרמיטלער צו דעניש.
- פאַרגלייך מיט ענלעכע סקאַנדינאַווישע איבערזעצונגען: אָפט קען מען געפינען הילף דורך קוקן ווי אַזוי קלאַסישע יידישע ווערק (ווי די פון שלום עליכם אָדער יצחק באַשעוויס זינגער) זענען איבערגעזעצט געוואָרן אויף שוועדיש אָדער נאָרוועגיש, וואָס זענען זייער נאָענט צו דעניש.
- אָפּהיטן דעם ריטם: יידישע שפּראַך איז זייער מוזיקאַליש און ריטמיש. בשעת מיר זעצן איבער אויף דעניש, דאַרף מען לייענען די דענישע זאַצן הויך אויפן קול צו פארזיכערן אַז די מעלאָדיע פון דער דערציילונג גייט נישט פאַרלוירן.
צום סוף, די איבערזעצונג פון יידיש אויף דעניש איז אַ קונסט-אַרבעט וואָס פאָדערט נישט בלויז לינגוויסטישע פּינטלעכקייט, נאָר אויך אַ טיפע קולטורעלע איבערגעבנקייט. דורך פאַרשטיין די גערמאַנישע שורשים און רעספּעקטירן די יידישע אייגנאַרטיקייט, קען דער איבערזעצער שאַפֿן אַ קונסטווערק וואָס ברענגט די צוויי רייכע וועלטן צוזאַמען.