Qloballaşan dünyada müxtəlif dil ailələrinə mənsub dillər arasında tərcümə prosesi həm linqvistik, həm də mədəni baxımdan böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan, Altay dil ailəsinin Türk qrupuna aid olan Azərbaycan dilindən, Hind-Avropa dil ailəsinin müstəqil qolu olan alban dilinə tərcümə prosesi özünəməxsus qrammatik, sintaktik və leksik çətinlikləri ilə seçilir. Azərbaycan dili iltisaqi (agglutinative) struktur xüsusiyyətlərinə malik olduğu halda, alban dili analitik və flektiv (fusional) elementlərin birləşməsindən ibarətdir. Bu struktur fərqliliyi tərcüməçilərdən yalnız hər iki dilin lüğət tərkibinə deyil, həm də onların daxili qanunauyğunluqlarına dərindən bələd olmağı tələb edir. Bu məqalədə Azərbaycan-alban tərcümə prosesinin əsas nüanslarını, qarşıya çıxan linqvistik maneələri və bu çətinliklərin öhdəsindən gəlmək üçün peşəkar məsləhətləri təhlil edəcəyik.
1. Sintaktik Strukturun Yenidən Qurulması: SOV və SVO Keçidi
Azərbaycan və alban dilləri arasında ən bariz fərqlərdən biri cümlə üzvlərinin düzülüş qaydasındadır. Azərbaycan dilində standart cümlə quruluşu subyekt-obyekt-feil (SOV - Subject-Object-Verb) ardıcıllığına əsaslanır. Yəni, cümlənin xəbəri demək olar ki, həmişə cümlənin sonunda yerləşir. Alban dilində isə əsas cümlə quruluşu subyekt-feil-obyekt (SVO - Subject-Verb-Object) modelinə uyğundur. Tərcümə zamanı bu sintaktik fərq cümlələrin mexaniki şəkildə deyil, tamamilə yenidən qurulmasını tələb edir.
Məsələn, "Tərcüməçi layihəni uğurla tamamladı" cümləsində struktur "Tərcüməçi (Subyekt) + layihəni (Obyekt) + tamamladı (Feil)" şəklindədir. Bu cümləni alban dilinə tərcümə etdikdə ardıcıllıq "Përkthyesi (Subyekt) + përfundoi (Feil) + projektin (Obyekt) + me sukses" formasını alır. Mürəkkəb və tabeli mürəkkəb cümlələrdə bu sintaktik transformasiya daha da çətinləşir. Tərcüməçi Azərbaycan dilindəki uzun cümlələri alban dilinə çevirərkən cümlənin əsas fikrini itirməmək üçün budaq cümlələrin yerini və feillərin alban dilindəki qarşılığını düzgün müəyyənləşdirməlidir.
2. Qrammatik Cins (Gender) və Artiklların Yaratdığı Maneələr
Azərbaycan dilində qrammatik cins kateqoriyası mövcud deyil. İsimlər, sifətlər və əvəzliklər heç bir cins fərqi qoyulmadan eyni cür işlənir. Lakin alban dilində qrammatik cins (kişi - mashkullore, qadın - femërore və nadir hallarda orta cins - asnjanëse) dilin struktur sütunlarından biridir. Cins fərqi təkcə isimlərə deyil, həm də onlarla uzlaşan sifətlərə, artikllara və əvəzliklərə də təsir edir.
Bundan əlavə, alban dilində müəyyənlik və qeyri-müəyyənlik kateqoriyası isimlərin sonuna əlavə edilən postpozitiv artikllar (nyjat e prapme) vasitəsilə ifadə olunur. Məsələn:
- Libër - (Qeyri-müəyyən kişi cinsi: Kitab)
- Libri - (Müəyyən kişi cinsi: Kitab / Həmin kitab)
- Vajzë - (Qeyri-müəyyən qadın cinsi: Qız)
- Vajza - (Müəyyən qadın cinsi: Qız / Həmin qız)
Azərbaycan dilində isə müəyyənlik əsasən təsirlik hal şəkilçisi (-ı, -i, -u, -ü) və ya "bu", "həmin" kimi işarə əvəzlikləri ilə verilir. Azərbaycan dilindən alban dilinə tərcümə edərkən ismin mətndəki kontekstinə uyğun olaraq müəyyən və ya qeyri-müəyyən formada yazılmasına, həmçinin isim ilə sifət arasında cins uzlaşmasının (akordim) düzgün qurulmasına xüsusi diqqət yetirilməlidir. Sifətlərin qarşısında işlənən ön artiklların (nyjat e përparme: i, e, të, së) düzgün seçilməsi alban dilində cümlənin qrammatik cəhətdən doğru olması üçün mütləqdir.
3. İsimlərin Hallanması və Klitiklərin (Trajtat e Shkurtra) İşlənməsi
Azərbaycan dilində 6 hal mövcuddur və ismin hallanması şəkilçilər vasitəsilə həyata keçirilir. Alban dilində isə 5 əsas hal var: Emërore (Adlıq), Gjinore (Yiyəlik), Dhanore (Yönlük), Kallëzore (Təsirlik) və Rrjedhore (Çıxışlıq). Alban dilində hallanma həm sözün sonundakı dəyişikliklərlə, həm də sözün qarşısında gələn sözönüləri (parafjalët) vasitəsilə baş verir.
Bu sahədə tərcüməçiləri ən çox çətinliyə salan məqam alban dilindəki "qısa əvəzlik formaları"dır (trajtat e shkurtra). Alban dilində təsirlik və yönlük halda olan vasitəsiz və vasitəli tamamlıqlar feildən əvvəl gələn xüsusi klitiklərlə təkrarlanmalıdır. Məsələn, Azərbaycan dilindəki "Mən onu gördüm" cümləsi alban dilində "Unë e pashë atë" şəklində tərcümə olunur. Buradakı "e" klitiki "atë" (onu) əvəzliyini feilin qarşısında təkrarlayır. Azərbaycan dilində belə bir struktur olmadığı üçün tərcüməçilər tez-tez bu klitikləri buraxırlar ki, bu da alban dilində ciddi qrammatik xəta hesab olunur və mətnin təbii səslənməsinə mane olur.
4. Feil Zamanları və Tərz Fərqlilikləri
Azərbaycan dilində feil sistemi mükəmməl inkişaf etmiş şəkilçi strukturu ilə zaman və tərz fərqlərini asanlıqla ifadə edə bilir. Alban dilində isə feilin təsriflənməsi (zgjedhimi) olduqca mürəkkəbdir və müxtəlif feil qruplarına görə dəyişir. Alban dilində feillər altı müxtəlif modda (mënyra) işlənir: dëftore (xəbər), lidhore (arzu/şərt analoqu), kushtore (şərt), habitore (təəccüb), dëshirore (istək) və urdhërore (əmr).
Xüsusilə "mënyra habitore" (təəccüb növü) alban dilinə xas olan unikal bir qrammatik kateqoriyadır. Bu mod danışanın baş verən hadisəyə qarşı təəccübünü, heyrətini və ya bəzən ironiyasını ifadə etmək üçün istifadə olunur. Məsələn, Azərbaycan dilindəki "Sən demə, o gəlibmiş!" ifadəsini alban dilinə çevirərkən habitore modundan ("Ai paskësh ardhur!") istifadə etmək ən təbii ekvivalentdir. Həmçinin, keçmiş zaman formalarının tərcüməsində Azərbaycan dilindəki nəqli keçmiş zaman (-mış, -miş) ilə şühudi keçmiş zaman (-dı, -di) arasındakı fərq alban dilindəki "e kryera e thjeshtë" (aorist) və "e kryera" (perfect) zamanları ilə düzgün əlaqələndirilməlidir.
5. Leksik Uyğunluq və Tarixi-Mədəni Müştərəklik
Coğrafi baxımdan bir-birindən uzaq olsalar da, Azərbaycan və alban xalqlarının tarixində Osmanlı imperiyası dövrü ortaq mədəni izlər buraxmışdır. Hər iki dildə ərəb, fars və türk mənşəli ortaq sözlər (balkanizmlər və ya türkizmlər) mövcuddur. Məsələn:
- Kuti - (Azərbaycanca: Qutu)
- Sahan - (Azərbaycanca: Sahan / Boşqab növü)
- Hambar - (Azərbaycanca: Anbar)
- Dushman - (Azərbaycanca: Düşmən)
Buna baxmayaraq, bu sözlərin əksəriyyəti müasir alban ədəbi dilində arxaikləşmiş və ya yalnız məişət üslubunda qalmışdır. Peşəkar tərcümədə, xüsusən rəsmi və texniki sənədlərdə bu sözlərin istifadəsindən qaçmaq və müasir alban terminlərini seçmək lazımdır. Məsələn, "düşmən" sözü üçün müasir alban dilində rəsmi olaraq "armik" sözünə üstünlük verilir.
6. Azərbaycan Dilindən Alban Dilinə Tərcümə Üçün Peşəkar Məsləhətlər
Azərbaycan dilindən alban dilinə keyfiyyətli və peşəkar tərcümə hazırlamaq üçün aşağıdakı praktik addımlara riayət edilməsi tövsiyə olunur:
- Cümlə Strukturunu Sərbəst Buraxın: Azərbaycan dilindəki uzun cümlələri alban dilinə eyni ardıcıllıqla köçürməyə çalışmayın. Cümləni hissələrə bölün və alban dilinin SVO strukturuna uyğun olaraq mübtəda və xəbəri cümlənin əvvəlinə gətirin.
- Qısa Əvəzliklərin (Klitiklərin) Doğruluğunu Yoxlayın: Hər bir tərcümə prosesindən sonra alban dilindəki "trajtat e shkurtra" strukturlarını xüsusi olaraq nəzərdən keçirin. Cümlədə obyekt varsa, feilin qarşısında müvafiq klitikin olub-olmadığını dəqiqləşdirin.
- İsimlərin Cinsinə və Artiklların Uzlaşmasına Nəzarət Edin: Tərcümə zamanı yeni istifadə etdiyiniz isimlərin kişi və ya qadın cinsinə aid olduğunu lüğətdən mütləq yoxlayın. Sifətləri və ön artiklları bu cinsə uyğunlaşdırın.
- Frazeoloji Birləşmələri Hərfi Tərcümə Etməyin: Azərbaycan dilindəki idiomaları (məsələn, "ürəyi getmək", "gözü tökülmək") alban dilinə sözbəsöz tərcümə etmək mənasız cümlələr yaradacaqdır. Bunun əvəzinə alban dilindəki analoji mənalı idiomları və ya funksional tərcümə metodunu seçin.
- Üslub Fərqliliklərini Nəzərə Alın: Hüquqi və ya rəsmi sənədləri tərcümə edərkən alban dilindəki standart hüquqi qəliblərdən istifadə edin. Azərbaycan rəsmi yazışma üslubu ilə alban rəsmi üslubu arasındakı ton fərqlərini qoruyun.
Azərbaycan dilindən alban dilinə tərcümə yüksək dil bilikləri ilə yanaşı, hər iki xalqın mədəniyyətinə və dil sistemlərinin fəlsəfəsinə dərindən nüfuz etməyi tələb edir. Düzgün sintaktik yenidənqurma, qrammatik cinslərin idarə olunması və leksik adaptasiya vasitəsilə tərcüməçi həm dəqiq, həm də oxucu üçün anlaşıqlı və təbii mətn əldə edə bilər.