Réamhrá ar Dhá Chruinne Theangeolaíocha
Is próiseas casta teangeolaíoch é an t-aistriúchán idir dhá theanga nach bhfuil aon nasc ginealais ná stairiúil acu le chéile. Nuair a thugtar faoi théacsanna a aistriú ón nGaeilge (teanga Cheilteach den fhine Ind-Eorpach) go Seiseotis (nó Sesotho, teanga Bhantúch den fhine Nígir-Congóch), castar dhá chóras iomlána éagsúla ar a chéile. Tá an Ghaeilge á labhairt go príomha in Éirinn ar imeall an Atlantaigh, agus tá an tSeiseotis á labhairt ag na milliúin cainteoirí i Ríocht Leosóta agus san Afraic Theas. Chun aistriúchán cruinn, nádúrtha agus líofa a bhaint amach, caithfidh an t-aistritheoir tuiscint dhomhain a bheith aige nó aici ar chomhréir, ar mhorfeolaíocht agus ar chomhthéacs cultúrtha an dá theanga seo. Ní leor focail a mheaitseáil; caithfear an bhrí a athchruthú go hiomlán laistigh de struchtúr cognaíoch na teanga sprice.
Ord na bhFocal agus Comhréir: VSO in aghaidh SVO
Ceann de na difríochtaí is suntasaí agus is bunúsaí idir an Ghaeilge agus an tSeiseotis ná ord na bhfocal san abairt simplí faisnéiseach. Leanann an Ghaeilge ord an Bhriathair-Ainmní-Cuspóra (VSO). Mar shampla, san abairt Ghaeilge "Scríobhann an buachaill an litir", tagann an briathar ("scríobhann") ar dtús, agus an t-ainmní ("an buachaill") agus an cuspóir ("an litir") ina dhiaidh sin. Ar an láimh eile, leanann an tSeiseotis ord an Ainmní-Briathar-Cuspóir (SVO), ord atá níos cosúla leis an mBéarla nó leis an bhFraincis ar an gcéad amharc, ach atá éagsúil go bunúsach mar gheall ar na marcóirí gramadaí a ghabhann leis.
Dá bhrí sin, nuair a aistrítear ón nGaeilge go Seiseotis, caithfear struchtúr iomlán na habairte a chur bunoscionn. Aistreofaí an abairt thuas mar a leanas i Seiseotis: "Moshemane o ngola lengolo". San abairt seo, is é moshemane an t-ainmní (an buachaill), is é o ngola an briathar mar aon lena réimír aontaithe aimsire láithrí (scríobhann), agus is é lengolo an cuspóir (an litir). Caithfidh an t-aistritheoir a bheith an-aireach maidir leis an athrú comhréireach seo, go háirithe in abairtí casta a bhfuil clásail choibhneasta nó fo-chlásail iontu, chun nach gcruthófar abairtí loma mínádúrtha sa teanga sprice.
Córas na nAicmí Ainmfhocal sa Seiseotis
Murab ionann agus an Ghaeilge, a bhfuil córas dhá inscne aici (firinneach agus baininscneach) a chuirtear in iúl trí shéimhiú, urú nó athruithe deiridh, braitheann an tSeiseotis ar chóras casta aicmí ainmfhocal (ar a dtugtar Noun Classes sa litríocht theangeolaíoch). Tá thart ar 18 n-aicme ainmfhocal sa Seiseotis, agus iad roinnte den chuid is mó de réir péirí uatha agus iolra. Rialaíonn na haicmí seo gach gné den chomhaontú san abairt.
Cinneann aicme an ainmfhocail an réimír a úsáidtear ar an ainmfhocal féin, chomh maith leis na réimíreanna comhaontaithe (concords) a chaithfear a chur ar aidiachtaí, ar fhorainmneacha agus ar bhriathair sa chuid eile den abairt. Féach ar na haicmí seo a leanas mar shampla:
- Aicme 1 (Uatha) agus Aicme 2 (Iolra): Baineann an aicme seo le daoine go príomha. Mar shampla: motho (duine) -> batho (daoine).
- Aicme 3 (Uatha) agus Aicme 4 (Iolra): Baineann sí seo le crainn, plandaí agus feiniméin nádúrtha. Mar shampla: morara (fíniúin) -> merara (fíniúnacha).
- Aicme 9 (Uatha) agus Aicme 10 (Iolra): Baineann sí seo le go leor ainmhithe agus uirlisí. Mar shampla: ntja (madra) -> lintja (madraí).
Le linn an traschurtha ón nGaeilge, áit a n-athraíonn an t-ainmfhocal de réir an tuisil (ainmneach, ginideach, gairmeach), caithfidh an t-aistritheoir an t-ainmfhocal Gaeilge a mheaitseáil leis an aicme ainmfhocail is oiriúnaí sa Seiseotis. Má dhéantar botún sa chomhaontú seo, beidh an t-aistriúchán mícheart ó thaobh na gramadaí de agus dothuigthe ar fad do chainteoir dúchais Seiseotise.
Morfeolaíocht an Bhriathair agus na hAimsirí i Seiseotis
Is teanga tháite (agglutinative) í an tSeiseotis. Ciallaíonn sé seo go ndéantar eilimintí gramadaí éagsúla a nascleanúint le chéile i bhfocal amháin chun bríonna casta a chur in iúl. In ionad briathra cúnta nó réamhfhocal ar leith a úsáid mar a dhéantar sa Ghaeilge go minic (mar shampla, "tá mé tar éis an obair a dhéanamh" nó "scríobhfaidh mé chugat"), ionchorpraíonn an tSeiseotis na heilimintí seo mar réimíreanna agus mar iarmhíreanna ar fhréamh an bhriathair.
Smaoinigh ar an abairtín Seiseotise seo: "Ke a go rata" (Is breá liom tú). Is é Ke an marcóir don chéad phearsa uatha (mé), is é a an marcóir don aimsir láithreach neamhdhíreach, is é go an forainm cuspóireach don dara pearsa (tú), agus is é rata fréamh an bhriathair (grá). Caithfidh an t-aistritheoir a bheith in ann struchtúir bhriathartha na Gaeilge, mar shampla an aimsir ghnáthchaite nó an modh coinníollach, a aistriú go cruinn trí na marcóirí cuí briathartha a roghnú sa Seiseotis.
Logánú Cultúrtha: Droichead a Thógáil idir Dhá Dhomhan
Ní ceist ghramadaí amháin é an t-aistriúchán; is ceist chultúrtha go príomha é. Tá an Ghaeilge lán de nathanna cainte agus de thagairtí a bhaineann le haeráid, le geografaíocht agus le stair na hÉireann (mar shampla, "portach", "gaoth an earraigh", "meitheal"). Ar an gcaoi chéanna, tá an tSeiseotis fréamhaithe i saol cultúrtha na sléibhte i Leosóta agus an Highveld san Afraic Theas, áit a bhfuil tábhacht mhór ag eallach, ag deasghnátha pobail, agus ag ról na sinsear sa saol laethúil.
Mar shampla, nuair a bhíonn coincheap cosúil le "meitheal" (comhar pobail chun obair a dhéanamh) á aistriú go Seiseotis, ní leor focal litriúil a úsáid. Is fearr an téarma Seiseotise "letsema" a úsáid, rud a thagraíonn go traidisiúnta do thionól daoine chun cabhrú le comharsa lena gcuid tailte nó lena mbarr a bhaint. Trí choincheapa chomhchosúla cultúrtha a aithint, is féidir leis an aistritheoir téacs a sholáthar a bhraitheann nádúrtha agus a bhfuil meas aige ar shaol an léitheora sprice.
Príomhleideanna do Scríbhneoirí agus d'Aistritheoirí
Chun an caighdeán is airde a bhaint amach i do chuid oibre aistriúcháin ón nGaeilge go Seiseotis, lean na cleachtais is fearr seo:
- Seachain an tAistriúchán Focal ar Fhocal: Mar gheall ar na difríochtaí móra struchtúracha idir an dá theanga, teipfidh go hiomlán ar aistriúchán litriúil. Dírigh ar an bhrí a iompar seachas ar na focail aonaracha.
- Bí Cúramach le Teangacha Idirmheánacha: Ós rud é nach bhfuil foclóirí díreacha Gaeilge-Seiseotis ar fáil go forleathan, úsáidtear an Béarla go minic mar theanga droichid. Cinntigh nach bhfuil struchtúr nó nathanna an Bhéarla ag truailliú do théacs sprice sa Seiseotis.
- Meabhraigh Rithim na Cainte: Tá rithim faoi leith ag an dá theanga. Léigh an téacs aistrithe os ard chun a chinntiú go bhfuil rithim agus snas nádúrtha leis an téacs Seiseotise.
- Comhoibrigh le Cainteoirí Dúchais: Is é an deimhniú deiridh ar chaighdeán an aistriúcháin ná cainteoir dúchais Seiseotise a chur ag léamh an téacs chun a fháil amach an bhfuil sé nádúrtha agus sothuigthe.