ʻO ka unuhi ʻōlelo ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi, he ʻōlelo Polenekia mai ka ʻohana ʻōlelo ʻAukelonesia, a i ka ʻōlelo Katalana, he ʻōlelo Loma mai ke komohana o ʻEulopa, he hana ia e koi ana i ka ʻike hohonu i ka piliolelo, ka moʻomeheu, a me nā lula pili kanaka o nā lāhui ʻelua. ʻAʻole ia he hoʻololi wale nō i nā huaʻōlelo ma ke ala hua-kū-kahi; akā, he kaʻina hana ia o ka ulana hou ʻana i ka manaʻo me ka mālama ʻana i ka ʻuhane o ka ʻōlelo kumu. Ma o kēia ʻatikala e kilo ʻia ai nā kuʻina koʻikoʻi, nā keʻakeʻa piliolelo, a me nā kiʻina hana maikaʻi loa e kōkua ai i nā mea unuhi ma kēia ala loaʻa ʻole o nā kumuwaiwai pāpālua pololei.
Ke Kāhili ʻAna i waena o ʻElua ʻOhana ʻŌlelo ʻOkoʻa
He ʻokoʻa loa ka mole o ka ʻōlelo Hawaiʻi mai ka ʻōlelo Katalana. He ʻōlelo hoʻopili mopelema ka ʻōlelo Hawaiʻi e kaukaʻi ana i nā hunahuna ʻōlelo (particles) e like me i, ma, e, a me ua no ka hōʻike ʻana i nā pilina o nā huaʻōlelo a me ka manawa o ka hana. Ma ka ʻaoʻao ʻē aʻe, ʻo ka ʻōlelo Katalana, he ʻōlelo i pili loa i ka ʻōlelo Lākina, e hoʻohana ana i nā mopelema hoʻololi (inflections) ma nā huelo o nā inoa a me nā hōʻailona painu (verb conjugations). No laila, ʻo ka mea unuhi e hoʻāʻo nei e hoʻohui i kēia mau ʻōlelo ʻelua, pono e haʻalele loa i ke kiʻina unuhi hua-no-ka-hua a e nānā pono i ka manaʻo nui e kū nei ma ka pōʻaiapili holoʻokoʻa.
Ke Kūkulu ʻAna i nā Hopunaʻōlelo: Haʻina-Momoa-ʻOkoʻa (VSO) vs. Momoa-Haʻina-ʻOkoʻa (SVO)
ʻO ka pilikia nui mua loa o ka piliolelo, ʻo ia ke kaʻina hana o ke analula (word order). Ua kaulana ka ʻōlelo Hawaiʻi no kona kūkulu ʻana ma ke analula Haʻina-Momoa-ʻOkoʻa (Verb-Subject-Object). E laʻa, i ka hopunaʻōlelo Hawaiʻi "Inu ka ʻīlio i ka wai", ʻo ka painu (inu) ka mea mua, ukali ʻia e ke kumuhana (ka ʻīlio), a laila ka mea loaʻa (i ka wai). No ka ʻōlelo Katalana naʻe, ʻo ke analula maʻamau ʻo ia ka Momoa-Haʻina-ʻOkoʻa (Subject-Verb-Object), e like me "El gos beu aigua" (Ke inu nei ka ʻīlio i ka wai). Inā ʻaʻole e hoʻololi pono ka mea unuhi i kēia analula, e lilo ana ka unuhi ʻana he mea kuli a paʻakikī ke heluhelu ʻia e ka mea e ʻōlelo ana i ka ʻōlelo Katalana. He mea koʻikoʻi ka mālama ʻana i ka holo o ka ʻōlelo Katalana ma o ka hoʻonohonoho pono ʻana i nā manaʻo ma ke ala maʻamau o ko ʻEulopa kūkulu hopunaʻōlelo ʻana.
Ka Huli Hawaʻe o nā Kūlana Momi a me nā Kāne/Wāhine o nā Hopunaʻōlelo
Ma ka piliolelo Katalana, aia ke keka grammatika (grammatical gender) no kēlā me kēia inoa (noun), ʻo ka hapa nui he kāne (masculí) a he wahine (femení) paha. Pono nā kaʻi (articles) a me nā haʻiinoa (adjectives) e launa pū me ke keka a me ka helu (singular/plural) o ka inoa. E laʻa, he kāne ka huaʻōlelo no ka lā (el sol) a he wahine ka mahina (la lluna). Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi naʻe, ʻaʻohe keka grammatika no nā mea ola ʻole a me ka hapa nui o nā inoa, a hoʻohana ʻia nā kaʻi pālahalaha e like me ka, ke, a me nā. Pono ka mea unuhi e noiʻi i kēlā me kēia inoa Katalana kūpono no ka hōʻoia ʻana i ke keka kūpono e launa pū me ka haʻiinoa e pili ana. Ke unuhi ʻia mai ka Hawaiʻi, he mea nui ke koho ʻana i ka manaʻo e pili ana i ke keka kūlohelohe o ke kumuhana inā he kanaka a holoholona paha.
Nā Kiko Kōkua Palapala: ʻOkina, Kahakō, a me nā Kiko Katalana
He kuleana nui ko nā kiko kuhikuhi leo ma nā ʻōlelo ʻelua. Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻo ka ʻokina (ke kiko kaniʻā) a me ka kahakō (ka hōʻailona leo lōʻihi) he mau huapalapala maoli ia e hoʻololi loa ana i ka manaʻo o ka huaʻōlelo. E laʻa, he ʻokoʻa ka kalo mai ka kālō, a he ʻokoʻa nō hoʻi ka ʻala mai ka ala. Ma ka ʻōlelo Katalana, hoʻohana ʻia nā kiko koʻikoʻi e like me ka accent obert (à, è, ò), ka accent tancat (é, í, ó, ú), ka dièresi (ï, ü), a me ka ela geminada (l·l). Pono ka mea unuhi e mikiʻala loa i ka palapala ʻana i kēia mau kiko. ʻO ka haʻalele ʻana i ka ʻokina a me ka kahakō ma ka ʻōlelo kumu, hiki ke alakaʻi i ka unuhi hewa ʻana i ka manaʻo ma ka ʻōlelo Katalana, no ka mea, e huikau auanei ke ʻano maoli o ka huaʻōlelo.
Ka Unuhi Moʻomeheu a me ka Manaʻo Kaona
ʻO kekahi o nā ʻaoʻao nani loa o ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻo ia ka hoʻohana ʻana i ke kaona—ʻo ia hoʻi ka manaʻo hūnā ʻia ma lalo o ka manaʻo maʻamau o nā huaʻōlelo. Ua ulana ʻia ka ʻōlelo me ka hohonu o ka ʻike pili ʻāina, ka pilina kanaka, a me ka hoʻomana kahiko. He mea paʻakikī loa ke unuhi pololei ʻana i nā manaʻo like me aloha, mana, pono, a i ʻole ʻāina i ka ʻōlelo Katalana me ka hoʻohana wale ʻana i hoʻokahi huaʻōlelo. E laʻa, ʻo ka huaʻōlelo aloha, hiki ke lilo he amor (aloha), benvinguda (hoʻokipa), a i ʻole adéu (a hui hou/ke aloha iā ʻoe) ma ka ʻōlelo Katalana, e like me ka pōʻaiapili. Pono ka mea unuhi e hoʻohui i ka wehewehe kūpono a i ʻole ke koho ʻana i ka huaʻōlelo Katalana e mālama pono ana i ka naʻau o ka hopunaʻōlelo kumu, me ka hoʻohana pinepine ʻana i nā kuhikuhi lalo (footnotes) inā he palapala moʻokalaleo paha ia.
Nā Manaʻo Kōkua Hōkeo a me nā Pāpālua no ka Poʻe Unuhi
No ka loaʻa ʻole o nā puke wehewehe ʻōlelo pololei mai ka Hawaiʻi a i ka Katalana, eia kekahi mau manaʻo kōkua a me nā pāpālua hana e maʻalahi ai kēia huakaʻi unuhi:
- Ka Hoʻohana ʻana i ka ʻŌlelo Pākuʻi (Pivot Language): He mea pono ka hoʻohana ʻana i ka ʻōlelo Pelekane a i ʻole ka ʻōlelo Paniolo (Castilian) ma ke ʻano he alahaka. E unuhi mua mai ka Hawaiʻi i ka Pelekane, a mai laila aku i ka ʻōlelo Katalana. Eia naʻe, e akahele i ka lilo ʻana o ka manaʻo kumu ma kēia kaʻina pālua.
- Ka Huli Hohonu ma ka Wehewehe ʻŌlelo: E hoʻohana i ka Wehewehe Wikiwiki no ka ʻōlelo Hawaiʻi, a me ka Diccionari de l'Institut d'Estudis Catalans (DIEC) no ka ʻōlelo Katalana no ka hōʻoia ʻana i nā manaʻo lahilahi o nā huaʻōlelo koho.
- Mālama i ka Hopunaʻōlelo Kumu: Inā loaʻa nā manaʻo pili loa i ka moʻomeheu Hawaiʻi (e like me lūʻau a i ʻole hula), he kūpono ka mālama ʻana i ka huaʻōlelo Hawaiʻi ma ka palapala Katalana a hoʻohui wale i ka wehewehe pōkole ma ka ʻōlelo Katalana no ka mea heluhelu.
- Ka Loiloi Hou ʻana a ka Poʻe ʻŌlelo Makuahine: I ka pau ʻana o ka unuhi ʻana, he mea koʻikoʻi loa ka loaʻa ʻana o kekahi mea nona ka ʻōlelo makuahine ka ʻōlelo Katalana e heluhelu a loiloi i ka holo a me ke kani kūpono o ke kikokikona unuhi.
I ka hopena, ʻo ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka ʻōlelo Katalana he alahaka ia ma waena o ʻelua moʻomeheu waiwai loa i ko lākou pale ʻana i ko lākou ʻōlelo ponoʻī. Ma o ka nānā pono ʻana i ka piliolelo, ka mahalo ʻana i ka moʻomeheu, a me ka hoʻohana ʻana i nā kiʻina hana maʻalea, hiki i ka mea unuhi ke hōʻike pono i ka leo ʻoiaʻiʻo o ka poʻe Hawaiʻi i ka poʻe e kamaʻilio ana i ka ʻōlelo Katalana puni ka honua.