ʻO ka unuhi ʻana i ka manaʻo mai kekahi ʻōlelo a i kekahi ʻōlelo, he hana e koi ai i ka ʻike hohonu i ka moʻomeheu a me ka pilina ʻōlelo. I ka wā e kamaʻilio ai no ka unuhi ʻana mai ka ʻŌlelo Hawaiʻi (he ʻōlelo ʻAukonekia mai ka Pākīpika mai) a i ka ʻŌlelo Uredu (he ʻōlelo ʻInia-Europa mai ka ʻĀina Pilikua o ʻAsia Hema mai), ke kū nei kākou ma mua o kekahi alahaka nui loa. ʻAʻole pili kēia mau ʻōlelo ʻelua ma ka pilina kumu, a no laila, he hana paʻakikī akā he mea hoʻonaʻauao nui ka hoʻohui ʻana i nā manaʻo o kēia mau moʻomeheu kahiko ʻelua. Ma o kēia ʻatikala nei, e kālailai hohonu ai kākou i nā loina o ka hoʻololi ʻōlelo, nā pilikia e kū mai ana, a me nā mākau e kōkua ai i ka mea unuhi e hoʻopuka i ka manaʻo me ka pololei a me ka hanohano.
Nā ʻAhaʻōlelo Unuhi: Ka Pilina Ma waena o nā Kūpuna ʻElua
He ʻokoʻa loa ke kumu o ka ʻŌlelo Hawaiʻi a me ka ʻŌlelo Uredu. ʻO ka ʻŌlelo Hawaiʻi, he ʻōlelo ia me nā awāwa kani liʻiliʻi loa akā he waiwai kona manaʻo ma o ka pōʻaiapili. He ʻōlelo Polenekia ia e hoʻohana ana i nā hōʻailona kani e like me ka ʻokina a me ke kahakō no ke kuhikuhi ʻana i ka manaʻo kūpono. Ma ka ʻaoʻao ʻē aʻe, ʻo ka ʻŌlelo Uredu, he ʻōlelo waiwai loa i ka pilina leo a me nā huaʻōlelo i lawe ʻia mai ka ʻōlelo Kāwika (Persian), ʻAlapia (Arabic), a me ka Sisetileka (Sanskrit). No laila, he hana nui ka loaʻa ʻana o ka huaʻōlelo kūpono e pani ai i ka manaʻo kumu me ka mālama ʻana i ka manaʻo kapu o ka mea kākau kumu. Pono ka mea unuhi e ʻike i kēia mau ʻokoʻa kumu no ka mea, ʻo ka unuhi hua no ka hua wale nō, e wāwahi loa ia i ka nani a me ka ʻoiaʻiʻo o ka palapala kumu.
Kanalua a me ke Kūkulu Kālā: Ka Hoʻokaʻina ʻŌlelo (VSO vs. SOV)
ʻO kekahi o nā kumu nui o ka huikau ma waena o kēia mau ʻōlelo, ʻo ia ke kūkulu ʻana i nā hopunaʻōlelo. Ma ka ʻŌlelo Hawaiʻi, ʻo ka hoʻokaʻina maʻamau o nā huaʻōlelo, ʻo ia ka Verb-Subject-Object (VSO), ʻo ia hoʻi, ke poʻo hopunaʻōlelo (haʻina), ka mea hana (kiʻa), a me ka mea i hana ʻia (ʻōkuhi). No ka laʻana:
- Hawaiʻi: Hana ke keiki i ka hale. (Hana [V] + ke keiki [S] + i ka hale [O])
Akā ma ka ʻŌlelo Uredu, ʻo ka hoʻokaʻina maʻamau, ʻo ia ka Subject-Object-Verb (SOV). ʻO ka haʻina (verb) ka mea e hoʻopau ai i ka hopunaʻōlelo. Inā e unuhi ʻia kēlā manaʻo ma luna i ka ʻōlelo Uredu, e puka mai ana kēia ʻano kūkulu:
- Uredu: لڑکے ने घर बनाया (Ke keiki [S] + ka hale [O] + i hana [V])
No laila, i ka wā e unuhi ai kekahi mea mai ka ʻŌlelo Hawaiʻi, pono e wāwahi ʻia ka hopunaʻōlelo kumu a kūkulu hou ʻia ma ka ʻaoʻao Uredu me ke kumu paʻa o ko lākou kaʻina ponoʻī. Inā paʻa wale ka mea unuhi i ka hahai ʻana i ka loa o ka hopunaʻōlelo Hawaiʻi, e lilo ana ka palapala Uredu i mea kāpulu a hiki ʻole ke hoʻomaopopo ʻia e ka poʻe heluhelu maoli.
Nā Hōʻailona Kani: Ka ʻOkina, ke Kahakō, a me nā Leo o ka ʻŌlelo Uredu
He mea nui ka pololei o ka palapala kumu ma ka ʻŌlelo Hawaiʻi. ʻO ka ʻokina (kū ka hanu ma waena o nā kani) a me ke kahakō (ka hoʻolōʻihi ʻana i ka leo) he mau huaʻōlelo kūʻokoʻa lāua e hoʻololi loa i ke ʻano o kekahi mea. E nānā kākou i kēia mau laʻana koʻikoʻi:
- Kalo (ke kumu ʻai) vs. Kālō (he huaʻōlelo ʻē aʻe a i ʻole ke kālā)
- Kaʻa (he mea halihali) vs. Kaa (ka wili a wāhi paha)
- Mai (he kuhikuhi ʻaoʻao) vs. Maʻi (he maʻi kino)
Inā ʻaʻole pololei ke kākau ʻia ʻana o kēia mau hōʻailona ma ka ʻōlelo kumu, e hewa loa ka unuhi ʻana i ka ʻōlelo Uredu. Pono nō hoʻi ka mea unuhi e ʻimi i nā ala kūpono e hoʻopuka ai i nā ʻano kani like ʻole. Ma ka ʻŌlelo Uredu, nui nā kani "retroflex" (e like me ٹ a me ڈ) a me nā kani "aspirated" (e like me بھ a me پھ) i loaʻa ʻole ma ka ʻŌlelo Hawaiʻi. Eia naʻe, i ka unuhi ʻana i ka palapala, ʻaʻole ia he pilikia no ke kani, akā no ke koho ʻana i ka huaʻōlelo pololei e pili ana i ke ʻano o kēlā me kēia leo.
Ka Manaʻo Kaona a me ka Moʻomeheu o ka Unuhi ʻAna
ʻO ka ʻaoʻao nani loa o ka ʻŌlelo Hawaiʻi, ʻo ia ke kaona — ʻo ia hoʻi, ka manaʻo hūnā i waiho ʻia ma waena o nā lālani o ka mele, ka haʻiʻōlelo, a me ka moʻolelo. He mea maʻamau ke kaona ma ka ʻāina o Hawaiʻi nei e hōʻike ai i ke aloha me ke akamai loa me ka hōʻeha ʻole a hōʻike pololei ʻole paha. Ma ka ʻōlelo Uredu, aia nō he moʻomeheu like i kapa ʻia ʻo Shayari (ka haku mele ʻana) a me ka Kalam, kahi e loaʻa ai nā manaʻo hoʻohālikelike (metaphorical) e pili ana i ka pilina kanaka a me ka ʻuhane.
I ka wā e unuhi ai i ke kaona, e kū ana ka mea unuhi i ke ala piko. E unuhi pololei paha i ke kaona (literal translation) a e wehewehe paha ma lalo o ka ʻaoʻao (footnote), a i ʻole e ʻimi i kekahi ʻōlelo noʻeau Uredu (muhavra) e kūpono ana no kēlā manaʻo? No ka laʻana, ʻo ka huaʻōlelo kaulana ʻo "Aloha". ʻAʻole hiki ke unuhi wale ʻia he "hello" a "goodbye" paha ma ka ʻōlelo Uredu. Pono e ʻimi i nā huaʻōlelo e hōʻike ana i ka mohabbat (aloha), khushamdeed (hoʻokipa), a me ka ehsaas (ka manaʻo maoli i loko o ka naʻau) e like me ke ʻano o ka pōʻaiapili.
Nā Manaʻo Kōkua no ka Unuhi ʻana me ka Pono
No ka poʻe a pau e makemake ana e hoʻomaka i kēia huakaʻi unuhi ma waena o ka ʻŌlelo Hawaiʻi a me ka ʻŌlelo Uredu, eia kekahi mau manaʻo alakaʻi koʻikoʻi:
- Mai wikiwiki: E heluhelu pinepine i ka palapala Hawaiʻi kumu no ka hoʻomaopopo ʻana i ke ʻano nui, ka leo o ka mea kākau, a me ke kaona e waiho ana ma lalo o nā huaʻōlelo.
- Mālama i ka pōʻaiapili moʻomeheu: Inā he huaʻōlelo Hawaiʻi e pili ana i nā mea kanu maoli (e like ma ka kalo, ʻōhiʻa lehua, a me ka maile), e mālama i ka huaʻōlelo kumu a e kau i kekahi wehewehe pōkole ma ka ʻōlelo Uredu ma kahi o ka hoʻololi ʻana me kekahi mea kanu ʻē aʻe o ʻAsia Hema.
- E nānā i ka grammar kūpono: E hoʻohana i ke kaʻina SOV o ka ʻōlelo Uredu me ka naʻauao. E hōʻoia i ka pololei o ka hoʻohana ʻana i nā "markers" e like me ne (ne) a me ko (ko) no ka pale ʻana i ka huikau o ka mea heluhelu.
- Loiloi hou me kekahi mea ʻōlelo makuahine Uredu: Ke pau ka hana unuhi mua ʻana, e noi i kekahi kanaka i kamaʻāina i ka ʻōlelo Uredu e heluhelu i ka palapala i lohe ʻia ka nani o ke kahe ʻana o nā huaʻōlelo ma ke kani o ka ʻōlelo makuahine.
Ma o kēia mau mākau a me ka mālama ʻana i ka mahalo i ka manaʻo kumu, hiki i ka mea unuhi ke hoʻopuka i nā palapala kiʻekiʻe e kōkua ana i ka hoʻoikaika ʻana i ka ʻike moʻomeheu ma waena o ko Hawaiʻi nei a me ka poʻe e ʻōlelo ana i ka ʻōlelo Uredu a puni ke ao.