Að þýða á milli íslensku og laósku er ein af stærstu áskorunum sem þýðandi getur mætt í starfi sínu. Hér er ekki eingöngu um að ræða flutning á orðum á milli tveggja landa, heldur brúarsmíði á milli tveggja gjörólíkra menningarheima og málkerfa. Íslenska er norðurgermanskt mál sem einkennist af flóknum beygingum og ríkri hefð fyrir nýyrðasmíð. Laóska er aftur á móti einangrandi tónamál af kra-dai málaættinni, talað í Suðaustur-Asíu þar sem búddísk heimspeki og flókin félagsleg stigskipun hafa mótað tjáninguna í gegnum aldirnar. Í þessari grein er kafað ofan í helstu áskoranir, málfræðilegan mun og hagnýt ráð sem nýtast við þessa flóknu þýðingarvinnu.
Málfræðilegar andstæður: Beygingar versus einangrun
Grundvallarmunurinn á íslensku og laósku liggur í málgerð þeirra (e. typology). Íslenska is dæmigert beygingamál (e. inflected language). Það þýðir að málfræðilegt hlutverk orða í setningu ræðst að miklu leyti af formi þeirra. Nafnorð beygjast í fjórum föllum (nefnifalli, þolfalli, þágufalli og eignarfalli), þremur kynjum (karlkyni, kvenkyni og hvorugkyni) og tveimur tölum (eintölu og fleirtölu). Lýsingarorð verða einnig að samræmast nafnorðunum í öllum þessum þáttum, og sagnir beygjast eftir persónu, tölu, tíð, hætti og mynd. Þessi flókna uppbygging veitir íslenskunni mikið frelsi í setningaskipan án þess að merkingin glatist.
Laóska starfar á algjörlega andstæðan hátt og flokkast sem einangrandi mál (e. isolating language). Í laósku breytast orð aldrei. Engin málfræðileg kyn eru til staðar, engin föll stýra nafnorðum og engar sagnbeygingar eiga sér stað. Í stað þess að breyta formi orðanna treystir laóskan á mjög stranga setningaskipan (oftast frumlag-sögn-andlag) og sérstök hjálparorð eða smáorð (e. particles) til að gefa til kynna tíð, tölu, hlutverk eða afstöðu. Til dæmis, til að tjá fortíð í laósku, er einfaldlega bætt við smáorði sem gefur til kynna að atburðurinn hafi þegar átt sér stað, en sögnin sjálf helst óbreytt. Þýðandi sem vinnur með þessi tvö mál þarf því að kunna að leysa upp hið flókna beygingakerfi íslenskunnar og endurskapa upplýsingarnar á skýru, skipulögðu og samhengisdrifnu formi í laósku.
Flokkunarorð í laósku og áskoranir þeirra
Eitt af helstu sérkennum laóskunnar sem getur vafist fyrir íslenskum þýðendum er kerfi flokkunarorða (e. classifiers). Í íslensku getum við sagt „tveir hundar“ eða „fimm bækur“ án mikilla umsvifa. Í laósku er hins vegar ekki hægt að tengja töluorð beint við nafnorð. Þess í stað verður að nota sérstakt flokkunarorð sem tilheyrir tilteknum flokki hluta sem verið er að telja. Setningafræðileg uppsetningin er alltaf: Nafnorð + Tala + Flokkunarorð.
Sem dæmi má nefna að dýr hafa sitt eigið flokkunarorð, flatir hlutir eins og bækur eða skjöl hafa annað, og tæki eða farartæki enn annað. Ef þýtt er „ég keypti þrjár bækur“ yfir á laósku, verður setningin bókstaflega á þessa leið: „Ég keypti bók þrjár flatar-einingar“. Þetta krefst þess að þýðandinn hafi mjög yfirgripsmikla þekkingu á laóskum flokkunarkerfum, því ef rangt flokkunarorð er notað getur textinn hljómað mjög óeðlilega eða jafnvel verið óskiljanlegur fyrir innfædda lesendur.
Félagsleg tengsl, kurteisi og fornöfn
Íslenskt málkerfi er mjög jafnréttissinnað og endurspeglar samfélagið. Við notum persónufornafnið „þú“ yfir alla, hvort sem við erum að tala við vin, samstarfsmann, forsetann eða eldri borgara. Þótt þérun hafi áður verið til í íslensku er hún nánast útdauð í nútímamáli. Laóskt samfélag byggir hins vegar á ríkri hefð virðingarstiga þar sem aldur, félagsleg staða, ættartengsl og starf skipta öllu máli í daglegum samskiptum.
Þessi félagslegi stigsmunur endurspeglast beint í tungumálinu. Til eru fjölmörg mismunandi persónufornöfn í laósku sem velja verður af mikilli kostgæfni. Fornafnið sem þú velur fer eftir því hvort viðmælandinn er eldri eða yngri, yfirmaður eða undirmaður, eða jafnvel búddískur munkur. Að velja rangt fornafn eða rangan kurteisiskvarða í þýðingu yfir á laósku getur valdið miklum misskilningi eða jafnvel móðgunum. Þýðandinn verður því að greina samhengi textans mjög vel til að átta sig á sambandi persónanna áður en ákveðið er hvaða tónn og hvaða fornöfn skuli notuð í laósku þýðingunni.
Menningarleg staðfæring: Þegar snjór mætir monsúnregni
Menningarlegur munur á Íslandi og Laos er gríðarlegur og endurspeglast hann vel í orðaforða málanna. Íslenskan á fjölda orða yfir snjó, veðurfar, jökla, fiska og eldvirkni – fyrirbæri sem eru algerlega óþekkt eða óvenjuleg í Laos, landi þar sem ríkir hitabeltisloftslag og ræktun hrísgrjóna er undirstaða lífsins. Á sama hátt á laóskan flókinn orðaforða yfir hitabeltisplöntur, áveitukerfi, búddíska helgisiði og mismunandi gerðir og stig hrísgrjónaræktunar.
Þegar hugtök eins og „jökulhlaup“, „rjómapönnukökur“ eða „skólavara“ eru þýdd yfir á laósku er oft ómögulegt að finna bein samsvarandi orð. Þýðandinn verður þá að beita staðfæringu (e. localization). Þetta er hægt að gera með lýsandi þýðingum (t.d. að útskýra jökulhlaup sem flóð sem stafar af bráðnun íss vegna jarðvarma) eða með því að finna menningarlegar hliðstæður sem laóskumælandi lesendur skilja án erfiðleika. Trúarleg og heimspekileg hugtök sem tengjast búddisma í laósku þurfa sömuleiðis varkára nálgun þegar þau eru þýdd á íslensku þar sem kristinn eða veraldlegur menningarheimur er ríkjandi.
Ritkerfið og tæknilegir erfiðleikar
Að lokum má ekki gleyma sjónræna og tæknilega þættinum sem snýr að ritkerfunum. Íslenska notar latneskt letur með sérstökum bókstöfum, en laóska notar eigið stafróf, Akson Lao, sem er atkvæðaskrift án bila á milli einstakra orða. Í laóskri ritun eru bil aðeins notuð til að gefa til kynna lok setningar eða liðar, svipað og greinarmerki í vestrænum málum.
Þetta veldur oft miklum vandræðum í sjálfvirkum þýðingarkerfum og við umbrot á texta (e. typesetting), þar sem tölvur eiga erfitt með að greina hvar á að skipta línum. Þýðendur og hönnuðir verða að vinna náið saman til að tryggja að endanlegur texti birtist rétt á stafrænum miðlum eða prenti og að engin orðaskil verði vitlaus eða truflandi fyrir lesandann.
Gagnleg ráð fyrir vandaðar þýðingar
- Greindu lesendahópinn: Áttaðu þig á því hvort textinn krefst formlegs eða óformlegs málsníðs í laósku áður en þú hefur þýðinguna.
- Forðastu beinar orðaþýðingar: Einblíndu á merkinguna í heild sinni og endurskapaðu setninguna samkvæmt laóskri setningaskipan án þess að reyna að fylgja beygingarmynstri íslenskunnar.
- Sýndu menningarlega næmni: Gættu þess að laga íslensk orðtök, málshætti og hugtök að búddískum og suðaustur-asískum menningarheimi svo þeir missi ekki marks.
- Nýttu sérfræðiþekkingu móðurmálsmanna: Láttu ávallt prófarkalesa laóska textann af innfæddum til að tryggja eðlilegt flæði, réttan málblæ og viðeigandi kurteisisstig.