Қазақ және валлий тілдерінің құрылымдық және типологиялық сипаттамасы
Қазақ тілі мен валлий (уэльс) тілі арасындағы аударма процесі — екі мүлдем бөлек тілдік жүйенің, мәдениеттің және дүниетанымның тоғысуы. Түркі тілдері тобына жататын қазақ тілі — агглютинативті құрылымды тіл болса, үндіеуропалық тілдердің кельт тобына кіретін валлий тілі — флективті және аналитикалық ерекшеліктерді біріктірген күрделі құрылымға ие. Бұл екі тілдің арасындағы лексикалық, синтаксистік және морфологиялық алшақтық аудармашыдан тек сөздік қорды ғана емес, сонымен қатар терең лингвистикалық талдауды сатып алуды және қолдануды талап етеді.
Қазақ тілінен валлий тіліне аудару барысында ең алдымен тілдердің типологиялық айырмашылықтарын ескеру қажет. Қазақ тілінде сөйлем соңында етістік орналасса, валлий тілінде сөйлем етістіктен басталады. Осындай іргелі синтаксистік ерекшеліктер аударма процесін күрделі трансформациялық деңгейге көтереді. Бұл мақалада екі тілдің арасындағы негізгі грамматикалық кедергілер мен оларды еңсерудің кәсіби әдістері сипатталады.
Синтаксистік трансформация: SOV жүйесінен VSO жүйесіне өту ерекшеліктері
Қазақ тілінің синтаксистік құрылымы негізінен SOV (Бастауыш - Толықтауыш - Баяндауыш) ретімен құрылады. Яғни, іс-әрекетті білдіретін сөз сөйлемнің ең соңында тұрады. Ал валлий тілінде бұл жүйе мүлдем өзгеше болып келеді: оған әлем тілдерінің тек 9 пайызына ғана тән VSO (Баяндауыш - Бастауыш - Толықтауыш) құрылымы тән. Бұл — сөйлемнің етістіктен басталатынын білдіреді.
Мысалы, қазақ тіліндегі «Жазушы жаңа кітапты баспаға дайындап жатыр» деген сөйлемді валлий тіліне аударғанда, синтаксистік құрылым келесідей өзгереді: «Mae'r awdur yn paratoi'r llyfr newydd ar gyfer ei gyhoeddi». Мұнда «Mae» (болу/жатыр) көмекші етістігі бірінші орынға шығады, одан кейін бастауыш «yr awdur» (жазушы) орналасады, содан соң негізгі қимыл-әрекет «yn paratoi» (дайындауда) және толықтауыш келеді. Осыған байланысты, қазақша күрделі сөйлемдерді аудару кезінде аудармашы мәтінді мағыналық блоктарға бөліп, валлий тілінің табиғи синтаксисіне сәйкес қайта құрастыруы тиіс.
Агглютинация мен аналитизм: Грамматикалық мағынаны беру жолдары
Қазақ тіліндеге грамматикалық қатынастар негізінен сөз түбіріне түрлі жалғаулар мен жұрнақтарды тізбектей жалғау (агглютинация) арқылы жүзеге асады. Мәселен, бір ғана сөзге септік, тәуелдік және көптік мағыналарды сыйғызуға болады. Ал валлий тілінде бұл мағыналар көмекші сөздер, предлогтар және белгілі бір артикуляциялық өзгерістер арқылы сипатталатын аналитикалық тәсілмен беріледі.
Қазақ тіліндегі септік жалғауларының көбі валлий тілінде предлогтардың көмегімен көрсетіледі. Мысалы, барыс септігі («мектепке») валлий тілінде «i'r ysgol» (мұнда «i» — бағытты білдіретін предлог, «'r» — артикль), ал шығыс септігі («мектептен») «o'r ysgol» («o» предлогы арқылы) болып аударылады. Аудармашы қазақ тіліндегі сөз соңындағы қосымшаларды мұқият талдап, олардың валлий тіліндеге эквивалентті предлогтары мен құрылымдарын дәл таңдауы шарт.
Валлий тіліндегі алғашқы дыбыстардың мутациясы (Treigladau)
Валлий тілін үйренушілер мен аудармашылар үшін ең үлкен қиындық тудыратын құбылыс — сөздің бірінші әрпінің грамматикалық ортаға байланысты өзгеруі, яғни алғашқы дыбыстардың мутациясы (treigladau). Бұл құбылыс қазақ тілінде мүлдем кездеспейді. Валлий тілінде мутацияның үш негізгі түрі бар:
- Жұмсақ мутация (Treiglad Meddal): Мысалы, «c» дыбысы «g» дыбысына, «p» дыбысы «b» дыбысына өзгереді. Зат есім әйел жынысында болса және оның алдында артикль тұрса, осы мутация іске қосылады (мысалы, «merch» - қыз, «y ferch» - сол қыз).
- Мұрын мутациясы (Treiglad Trwynol): Дыбыстардың мұрын жолы арқылы айтылатын дыбыстарға алмасуы. Бұл көбінесе «fy» (менің) есімдігінен кейін болады.
- Ызың мутация (Treiglad Llaes): Дыбыстың ызың дауыссыздарға айналуы. Көбінесе белгілі бір шылаулардан немесе тәуелдік есімдіктерден кейін кездеседі.
Аудармашы қазақ тіліндегі тәуелдік мағыналарды («менің қалам», «оның қаласы») валлий тіліне аударғанда, есімдіктердің әсерінен болатын осы мутациялық өзгерістерді автоматты түрде ескеруі керек. Егер мутация дұрыс жасалмаса, мәтін стилистикалық және грамматикалық тұрғыдан өрескел қате болып есептеледі.
Грамматикалық тек (род) және оның синтаксистік байланысқа әсері
Қазақ тілінде жынысты анықтайтын грамматикалық тек категориясы жоқ. Бұл ерекшелік аудармада ерекше қырағылықты қайтарады. Себебі валлий тілінде әрбір зат есім ер (gwrywaidd) немесе әйел (benywaidd) жынысына жатады. Зат есімнің тегі сөйлемдегі сын есімдердің, сандардың және есімдіктердің өзгеруін тікелей бақылайды.
Мысалы, егер зат есім әйел жынысына жататын болса, оған жалғанатын сын есімнің алғашқы дауыссыз дыбысы жұмсақ мутацияға ұшырайды. Қазақ тіліндегі «жақсы әйел» және «жақсы еркек» тіркестерінде «жақсы» сөзі өзгеріссіз қалса, валлий тілінде бұл келесідей болады: «gwraig dda» (мұнда «da» - жақсы сын есімі әйел тектегі «gwraig» сөзінің әсерінен «dda» болып өзгереді) және «dyn da» (ер жынысындағы сөзден кейін өзгермейді). Сондықтан, мәтінді аудару барысында контекстегі кейіпкерлер мен заттардың грамматикалық тегін анықтап алу — сапалы аударманың кепілі.
Мәдениет аралық адаптация және фразеологизмдерді локализациялау
Қазақ халқының дүниетанымы, дәстүрі мен тарихы тікелей көшпенділер мәдениетімен, кең дала және төрт түлік малмен байланысты. Сәйкесінше, қазақ тіліндегі мақал-мәтелдер мен фразеологизмдер осы ұғымдар негізінде қалыптасқан. Ал валлий тілі — Ұлыбританияның батысында орналасқан Уэльстің жасыл алқаптары, таулары, теңізі мен ежелгі кельт мифологиясымен тығыз астарласқан мәдениеттен бастау алады.
«Шаңырағың биік болсын», «бауырсақ», «төрге шығыңыз» сияқты қазақ мәдениетінің ерекшеліктерін валлий тіліне сөзбе-сөз аудару оқырман үшін мағынасыз болып көрінуі мүмкін. Аудармашы мұндай жағдайда мәдени адаптация (локализация) әдісін қолданып, мағыналық баламаларды іздеуі керек. Егер нақты балама табылмаса, түсіндірме аударма немесе мәтін ішілік сілтемелерді пайдаланған тиімді.
Қазақ-валлий тіларалық аудармашыларына арналған кәсіби кеңестер
Екі тіл арасындағы сапалы жұмысты қамтамасыз ету үшін келесі ережелерді басшылыққа алу ұсынылады:
- Машиналық аударма нәтижелерін мұқият тексеріңіз: Қазіргі уақытта қазақ және валлий тілдері арасындағы тікелей машиналық аударма алгоритмдері әлі де жетілдірілмеген. Аударманың көп бөлігін қолмен өңдеп, стилистикалық түзетулер енгізу қажет.
- Bod (Болу) етістігінің формаларын меңгеріңіз: Валлий тілінде шақтардың көбі көмекші етістіктер арқылы жасалатындықтан, олардың бастауышпен қиысуын қатаң бақылаңыз.
- Сөздіктермен белсенді жұмыс істеңіз: Зат есімдердің тегі мен олардың мутациялық нұсқаларын тексеру үшін Geiriadur Prifysgol Cymru (Валлий тілінің академиялық сөздігі) сияқты сенімді ресурстарды қолданыңыз.
- Аудиторияны ескеріңіз: Валлий тілінің оңтүстік және солтүстік диалектілерінде кейбір лексикалық және грамматикалық айырмашылықтар бар. Аударманы бастамас бұрын оқырман аудиториясының аймағын нақтылап алған жөн.