Азыркы ааламдашуу доорунда Борбордук Азия жана Түштүк-Чыгыш Азия өлкөлөрүнүн ортосундагы маданий, саясий жана экономикалык байланыштар уламдан-улам бекемделүүдө. Бул контекстте кыргыз тилинен бирма (мьянма) тилине которуу кызматы өзгөчө мааниге ээ болууда. Түрк тилдеринин үй-бүлөсүнө кирген кыргыз тили менен сино-тибет тилдер тобуна кирген бирма тилинин ортосунда структуралык, лексикалык жана маданий айырмачылыктар абдан чоң. Бул макалада эки тилдин ортосундагы котормо процессинин өзгөчөлүктөрү, негизги тилдик тоскоолдуктар жана аларды жеңүүнүн натыйжалуу жолдору кеңири талданат.
Тилдердин Түзүлүш өзгөчөлүктөрү жана Синтаксистик Окшоштуктар
Кыргыз жана бирма тилдеринин эң негизги жалпылыгы — бул сүйлөмдөгү сөз тартибинин окшоштугу болуп саналат. Эки тил тең SOV (Subject-Object-Verb / Ээ-Айкындооч мүчө-Баяндооч) структурасын колдонушат. Сүйлөмдүн аягында этиштин жайгашуусу кыргыз тилинен бирма тилине которууда синтаксистик кайра курууну бир аз жеңилдетет. Бирок бул окшоштукка карабастан, ички фразалык түзүлүштө олуттуу айырмачылыктар бар. Кыргыз тили түрк тилдеринин үй-бүлөсүнө киргендиктен, чакчыл жана сын атоочтук түрмөктөр аркылуу абдан узун жана татаал сүйлөмдөрдү курууга мүмкүнчүлүк берет. Ал эми бирма тилинде мындай татаал ойлорду берүү үчүн көбүнчө сүйлөмдөр кыска-кыска бөлүнүп, логикалык ырааттуулукту камсыз кылган бөлүкчөлөр менен байланыштырылат.
Мындан тышкары, кыргыз тилиндеги баяндооч этиштер гана эмес, жалган этиштер жана атоочтук баяндоочтор аркылуу да түзүлөт. Бирма тилинде болсо, сүйлөмдүн аягындагы этиштин артында сөзсүз түрдө чакты, маанайды жана сүйлөөчүнүн ишеним деңгээлин билдирүүчү атайын акыркы бөлүкчө (sentence-final particle) турушу шарт. Бул бөлүкчөлөр котормонун расмий же бейрасмий деңгээлин аныктайт.
- Кыргыз тилинде: "Мен китепти окуп жатам." (Ээ + Баяндоочтун алдындагы түз толуктооч + Көмөкчү этиш менен берилген негизги кыймыл-аракет).
- Бирма тилинде: "ကျွန်တော် စာအုပ်ဖတ်နေတယ်။" (Kyanaw sa-oak phat-nay-te - Мен + Китеп + Окуп жатам). Бул жерде да сөз тартиби түз келет, бирок тийиштүү грамматикалык көрсөткүчтөр жана бөлүкчөлөр так тандалышы керек.
Котормочу сүйлөмдөрдүн жалпы скелетин сактап кала алганы менен, ар бир тилдин өзүнө гана мүнөздүү болгон модалдык сөздөрүн жана логикалык басымдарын туура жайгаштырууга милдеттүү. Кыргыздагы татаал сүйлөмдөр, өзгөчө чакчыл жана сын атоочтук түрмөктөр менен берилген сүйлөмдөр бирма тилине которулганда бир нече жөнөкөй сүйлөмдөргө ажыратылып же атайын туташтыргыч бөлүкчөлөр аркылуу берилиши зарыл.
Агглютинацияга каршы Бөлүкчөлөр тутуму: Грамматикалык Айырмачылыктарды Жеңүү
Кыргыз тили — агглютинативдик тил. Мында уңгуга ар кандай мүчөлөр (жөндөмө, таандык, көптүк ж.б.) тизилип жалгануу аркылуу жаңы маанилер жана грамматикалык байланыштар түзүлөт. Мисалы, "досторубуздан" деген сөз бир нече морфемадан куралат: дос (уңгу) + -тор (көптүк мүчө) + -убуз (таандык мүчө) + -дан (чыгыш жөндөмөсү).
Ал эми бирма тили аналитикалык тилдердин тибине кирет. Анда сөздөр негизинен өзгөрбөйт, ал эми грамматикалык маанилер сөздөн кийин келүүчү өзүнчө бөлүкчөлөр (postpositional particles) аркылуу берилет. Мисалы:
- Кыргыз тилиндеги чыгыш жөндөмөсүнүн (-дан/-ден) кызматын бирма тилинде "မှ" (hma) же "က" (ka) бөлүкчөлөрү аткарат.
- Илик жөндөмөсү (-дын/-дин) бирма тилиндеги "၏" (ei) же сүйлөшүү тилиндеги "ရဲ့" (ye) бөлүкчөсү аркылуу туюнтулат.
- Көптүк маанини билдирүү үчүн зат атоочтон кийин "များ" (myar) же "တွေ" (tway) сөздөрү кошулат.
Бул айырмачылык котормочудан кыргыз тилиндеги ар бир мүчөнүн так грамматикалык кызматын талдап, ага ылайыктуу бирма бөлүкчөсүн табууну талап кылат. Эгерде мүчөлөрдүн мааниси туура эмес чечмеленсе, котормодо маалыматтын бурмаланышы же тексттин жасалма угулушу келип чыгат.
Дагы бир маанилүү айырмачылык — бул кыргыз тилиндеги предлогдордун жоктугу жана жандоочтордун активдүү колдонулушу. Бирма тили да предлогдордун ордуна сөздөн кийин келүүчү бөлүкчөлөрдү жана жандооч сыяктуу сөздөрдү колдонот. Бирок бирма тилиндеги бөлүкчөлөрдүн мааниси контекстке жараша өзгөрүп турат. Маселен, кыргыз тилиндеги багытты билдирген "-га/-ге" мүчөсү бирма тилинде багыттын максатына жараша "သို့" (tho) же "ဆီ" (si) болуп өзгөрүшү мүмкүн. Бул котормочудан кылдат маанилик талдоону талап кылат.
Социалдык Иерархия жана Сылыктык Формаларынын Берүү Ыкмалары
Кыргыз жана бирма коомдорунда улууларды сыйлоо жана социалдык статус маанилүү орунду ээлейт. Бирок бирма тилиндеги сылыктык жана даражалык система (honorifics) кыргыз тилине караганда бир топ татаал жана деталдаштырылган. Бул өзгөчөлүк которуу процессинде өзгөчө кылдаттыкты талап кылат.
Биринчиден, жактоо ат атоочторун тандоо маселеси бар. Кыргыз тилинде экинчи жакка карата сылыктык мамиле негизинен "Сиз" формасы аркылуу берилсе, бирма тилинде сүйлөөчүнүн да, угуучунун да жынысына, жашына, коомдук абалына жараша ондогон ат атоочтор колдонулат. Мисалы, эркек киши өзүн көрсөтүүдө "ကျွန်တော်" (kyanaw) десе, аял киши "ကျွန်မ" (kyama) дейт. Ал эми кесиптештер, достор, же диний кызматкерлер (монахтар) менен сүйлөшкөндө таптакыр башка ат атоочтор тандалат.
Экинчиден, этиштердин аягында колдонулуучу сылыктык бөлүкчөлөрү бар. Сүйлөмдүн маанисине карап, расмий же сылык түрдө сүйлөө үчүн этиштин артына "ပါ" (par) сыяктуу кошумчалар кошулушу шарт. Кыргыз тилиндеги буйрук ырайынын жумшак формаларын (мисалы, "келиңиз", "жазып бериңизчи") которууда бирма тилиндеги дал ушул сылыктык мүчөлөрүн туура айкалыштыруу маанилүү.
Ошондой же, бирма тилинде үй-бүлөлүк жана коомдук мамилелерди билдирген туугандык терминдерди чоочун адамдарга карата колдонуу абдан кеңири жайылган. Мисалы, өзүнөн улуураак эркек кишиге кайрылууда "U" (байке/агай) же "Ko" (ага) деген сыйлоо сөздөрү сөзсүз түрдө анын атына кошулуп айтылат. Кыргыз тилинде да "Асан байке", "Салима эже" деп кайрылуу салты бар болгондуктан, бул өзгөчөлүктү локалдаштырууда белгилүү бир окшоштуктарды табууга болот. Бирок расмий документтерди же дипломатиялык каттарды которууда бирма тилиндеги мамлекеттик кызматкерлерге же диний лидерлерге карата колдонулуучу атайын лексиканы (мисалы, "phayar" же "ashin" сыяктуу терминдерди) туура эмес колдонуу одоно ката катары кабыл алынат.
Маданий Контекст жана Реалияларды Локалдаштыруу
Кыргыз тили көчмөн маданияты, тоолуу аймактардын жашоосу жана мал чарбачылыгы менен тыгыз байланышкан лексикага бай. Ал эми бирма тили буддизм дини, тропиктик климат, күрүч өстүрүүчүлүк жана дарыя боюндагы жашоо образы менен калыптанган. Бул эки башка дүйнө тааным тилдик деңгээлде кагылышканда, котормочу маданий эквиваленттүүлүк маселесине туш болот.
Кыргыз маданиятындагы "жайлоо", "кымыз", "боз үй", "устукан", "төр" сыяктуу улуттук түшүнүктөрдү бирма тилине түз которуу мүмкүн эмес. Котормочу төмөнкү ыкмаларды колдонушу керек:
- Сүрөттөмө котормо (Descriptive translation): Реалиянын маанисин бирма тилинде кеңири түшүндүрүп берүү (мисалы, кымызды "бээнин ачытылган сүтүнөн жасалган суусундук" деп сүрөттөө).
- Транслитерация жана шилтемелер (Transliteration and footnotes): Сөздү бирма тамгалары менен жазып, тексттин астына кошумча түшүндүрмө берүү. Бул тарыхый же көркөм адабий тексттер үчүн абдан маанилүү.
- Маданий аналогдорду издөө: Кээде маанилик окшоштуктарды табууга болот, бирок бул өтө кылдаттык менен жасалышы керек, анткени толук дал келүүчүлүк сейрек кездешет.
Маданияттардын айырмачылыгы тамак-аш, улуттук кийимдер жана күнүмдүк турмуш тиричиликте даана байкалат. Мисалы, кыргыздын улуттук сый тамагы болгон "бешбармак" же суусундугу "шалкам" сыяктуу сөздөрдү бирмалык окурманга түшүндүрүү үчүн жөн гана транслитерация жетишсиз. Аларды жергиликтүү түшүнүктөр менен салыштырып, бирок ошол эле учурда маданий өзгөчөлүгүн жоготпой берүү котормочунун чеберчилигинен көз кванды. Тескерисинче, бирма маданиятындагы "Mohinga" (балык сорпосу кошулган күрүч кесмеси) же "Thanakha" (бетке сүйкөлүүчү салттуу косметикалык дарак кабыгы) терминдерин кыргыз окурмандарына сунуштаганда, бул маданий элементтердин тарыхый контекстин кошо сунуштоо максатка ылайык.
Котормочулар үчүн Пайдалуу Практикалык Кеңештер
Кыргызчадан бирмачага сапаттуу котормо жасоо үчүн төмөнкү практикалык кадамдарды аткаруу сунушталат:
- Сандык классификаторлорду туура колдонуу: Бирма тилинде заттарды саноодо атайын классификатор сөздөр (classifier particles) колдонулат. Мисалы, кыргызда "беш киши" же "үч китеп" десек, бирма тилинде "адам беш сан" же "китеп үч даана" деп которулушу керек. Ар бир заттын тобуна (адамдар, жаныбарлар, узун нерселер, жалпак нерселер) жараша өзүнүн классификаторун билүү зарыл.
- Тоналдык өзгөчөлүктөрдү эске алуу: Жазууда тондор атайын диакритикалык белгилер же тамгалар менен белгиленет. Котормо учурунда сөздөрдүн туура жазылышына өзгөчө көңүл буруу зарыл, себеби кичинекей эле ката сөздүн маанисин таптакыр өзгөртүп жибериши мүмкүн.
- Тексттин стилин сактоо: Бирма тилинде расмий (жазуу) стиль (literary style) жана оозеки (сүйлөшүү) стиль (colloquial style) абдан так ажыратылат. Макаланын же документтин мүнөзүнө жараша тийиштүү стилдеги бөлүкчөлөрдү тандап алуу маанилүү.
Кыргыз жана бирма тилдеринин ортосундагы котормо — бул жөн гана сөздөрдү алмаштыруу эмес, эки башка маданияттын, дүйнө таанымдын жана тилдик түзүлүштүн ортосундагы көпүрөнү куруу болуп саналат. Бул багытта иштеген адистерден терең лингвистикалык билим гана эмес, этнографиялык сезимталдык да талап кылынат.