ການແປພາສາລະຫວ່າງສອງພາສາທີ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນຢ່າງສຸດຂົ້ວທາງດ້ານຄອບຄົວພາສາ ເຊັ່ນ ພາສາລາວ (ເຊິ່ງຈັດຢູ່ໃນຕະກູນພາສາໄທ-ກະໄດ) ແລະ ພາສາສະໂລວັກ (ເຊິ່ງຈັດຢູ່ໃນຕະກູນພາສາອິນໂດ-ຢູໂຣບ, ສາຂາສະລາວິກ) ແມ່ນວຽກງານທີ່ມີຄວາມທ້າທາຍສູງ ແລະ ຕ້ອງອາໄສຄວາມເຂົ້າໃຈຢ່າງເລິກເຊິ່ງ. ພາສາລາວເປັນພາສາຄໍາໂດດ (Isolating Language) ທີ່ບໍ່ມີການຜັນຄໍາຕາມຫຼັກໄວຍາກອນ, ບໍ່ມີເພດ, ບໍ່ມີພົດ, ແລະ ບໍ່ມີການກໍານົດການເວລາ (Tense) ໂດຍການປ່ຽນຮູບຮ່າງຂອງຄໍາກິລິຍາ. ໃນທາງກົງກັນຂ້າມ, ພາສາສະໂລວັກເປັນພາສາທີ່ມີການຜັນຄໍາຢ່າງຊັບຊ້ອນ (Highly Inflected Language) ໂດຍມີການແບ່ງເພດ, ພົດ, ແລະ ວິພັດປັດໄຈ (Cases) ເຖິງເຈັດລະດັບ. ບົດຄວາມນີ້ຈະເຈາະເລິກເຖິງຂະບວນການ, ຈຸດພິເສດ, ແລະ ແນວທາງການແປທີ່ຈະຊ່ວຍໃຫ້ນັກແປສາມາດຖ່າຍທອດຄວາມໝາຍໄດ້ຢ່າງຖືກຕ້ອງ, ສະຫຼະສະຫຼວຍ ແລະ ມີຄວາມເປັນທໍາມະຊາດທີ່ສຸດ. ການສຶກສາຄວາມແຕກຕ່າງລະຫວ່າງລະບົບສຽງ, ລະບົບຄໍາ ແລະ ໂຄງສ້າງປະໂຫຍກຈຶ່ງມີຄວາມສໍາຄັນຫຼາຍສໍາລັບນັກແປເພື່ອຫຼີກເວັ້ນຂໍ້ຜິດພາດທາງດ້ານໄວຍາກອນ ແລະ ການສື່ສານ.
1. ຄວາມແຕກຕ່າງທາງດ້ານໂຄງສ້າງໄວຍາກອນ ແລະ ລະບົບຄໍາ
ສິ່ງທ້າທາຍທໍາອິດທີ່ນັກແປຕ້ອງປະເຊີນແມ່ນຄວາມແຕກຕ່າງທາງດ້ານໂຄງສ້າງປະໂຫຍກ. ພາສາລາວມີໂຄງສ້າງພື້ນຖານແບບ ປະທານ-ກິລິຍາ-ກໍາ (Subject-Verb-Object) ທີ່ຂ້ອນຂ້າງຕາຍຕົວ ແລະ ອາໄສຄໍາຊ່ວຍ ຫຼື ຄໍາບອກເວລາເພື່ອຂະຫຍາຍຄວາມໝາຍ. ແຕ່ສໍາລັບພາສາສະໂລວັກ, ໂຄງສ້າງປະໂຫຍກມີຄວາມຢືດຢຸ່ນສູງຫຼາຍ (Free Word Order) ຍ້ອນວ່າໜ້າທີ່ຂອງຄໍາໃນປະໂຫຍກໄດ້ຖືກກໍານົດໂດຍການຜັນປ່ຽນທາງທ້າຍຄໍາ (Declension). ການປ່ຽນຕໍາແໜ່ງຂອງຄໍາໃນພາສາສະໂລວັກອາດຈະບໍ່ໄດ້ປ່ຽນແປງຄວາມໝາຍຫຼັກ ແຕ່ມັນຈະປ່ຽນແປງຈຸດເນັ້ນໜັກ (Information Structure/Topic-Comment) ຂອງປະໂຫຍກນັ້ນໆ. ດັ່ງນັ້ນ, ນັກແປບໍ່ສາມາດແປແບບຄໍາຕໍ່ຄໍາໄດ້ ແຕ່ຕ້ອງເຂົ້າໃຈບໍລິບົດທັງໝົດເພື່ອຈັດລຽງປະໂຫຍກໃໝ່ໃຫ້ສອດຄ່ອງກັບທໍາມະຊາດຂອງພາສາປາຍທາງ. ນອກຈາກນີ້, ພາສາລາວເປັນພາສາທີ່ມີວັນນະຍຸດ (Tonal Language) ເຊິ່ງການປ່ຽນສຽງວັນນະຍຸດຈະປ່ຽນຄວາມໝາຍຂອງຄໍາ, ໃນຂະນະທີ່ພາສາສະໂລວັກມີການເນັ້ນສຽງ (Accent) ຢູ່ພະຍາງທໍາອິດຂອງຄໍາເປັນຫຼັກ, ເຮັດໃຫ້ຮູບແບບການອອກສຽງ ແລະ ຈັງຫວະຂອງພາສາມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ.
2. ລະບົບການຜັນຄໍານາມ ແລະ ເພດທາງໄວຍາກອນ (Grammatical Cases and Genders)
ພາສາສະໂລວັກມີເພດທາງໄວຍາກອນສາມເພດ ຄື: ເພດຊາຍ (Masculine), ເພດຍິງ (Feminine), ແລະ ເພດກາງ (Neuter). ນອກຈາກນີ້ ຍັງມີລະບົບການຜັນຄໍານາມ, ຄໍາຄຸນນາມ, ແລະ ຄໍາແທນນາມຕາມ 7 ວິພັດ (Grammatical Cases) ເຊັ່ນ: Nominative, Genitive, Dative, Accusative, Locative, Instrumental, ແລະ Vocative. ໃນຂະນະທີ່ພາສາລາວບໍ່ມີເພດ ຫຼື ວິພັດເຫຼົ່ານີ້ເລີຍ. ຕົວຢ່າງ, ຄໍາວ່າ "ເຮືອນ" ໃນພາສາລາວຈະຄົງຮູບເດີມສະເໝີ ບໍ່ວ່າຈະເຮັດໜ້າທີ່ເປັນປະທານ, ກໍາ, ຫຼື ບອກສະຖານທີ່. ແຕ່ໃນພາສາສະໂລວັກ, ຄໍາວ່າ "dom" (ເຮືອນ) ຈະປ່ຽນເປັນ dom, domu, dome, domom, ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ ຂຶ້ນກັບບົດບາດຂອງມັນໃນປະໂຫຍກ. ນັກແປຕ້ອງມີຄວາມຮູ້ຄວາມເຂົ້າໃຈຢ່າງລະອຽດກ່ຽວກັບຄວາມສໍາພັນຂອງຄໍາໃນພາສາລາວ ແລ້ວຈຶ່ງນໍາມາເລືອກໃຊ້ວິພັດທີ່ຖືກຕ້ອງໃນພາສາສະໂລວັກ ເພື່ອຫຼີກເວັ້ນຄວາມຜິດພາດທາງໄວຍາກອນທີ່ຮ້າຍແຮງ. ການແປຄໍາຄຸນນາມກໍຕ້ອງຜັນໃຫ້ສອດຄ່ອງກັບເພດ ແລະ ພົດຂອງຄໍານາມທີ່ມັນຂະຫຍາຍ, ເຊິ່ງນີ້ແມ່ນຄວາມຊັບຊ້ອນທີ່ນັກແປພາສາລາວຕ້ອງຮຽນຮູ້ ແລະ ຝຶກຝົນຢ່າງເປັນລະບົບ.
3. ການກໍານົດການເວລາ ແລະ ລັກສະນະຂອງຄໍາກິລິຍາ (Verb Tense and Aspect)
ໃນພາສາລາວ, ເຮົາໃຊ້ຄໍາກໍານົດເວລາ ເຊັ່ນ "ໄດ້", "ຈະ", "ພວມ", "ແລ້ວ" ເພື່ອບອກເຖິງອະດີດ, ອະນາຄົດ ຫຼື ສິ່ງທີ່ກໍາລັງເກີດຂຶ້ນ ໂດຍທີ່ຄໍາກິລິຍາຫຼັກບໍ່ມີການປ່ຽນແປງ. ແຕ່ໃນພາສາສະໂລວັກ, ນອກຈາກຈະມີການຜັນຄໍາກິລິຍາຕາມການເວລາ (Past, Present, Future) ແລະ ບຸກຄົນ (First, Second, Third Person) ແລ້ວ, ຍັງມີລະບົບທີ່ເອີ້ນວ່າ "ລັກສະນະຂອງຄໍາກິລິຍາ" (Verbal Aspect) ເຊິ່ງແບ່ງອອກເປັນ ຄໍາກິລິຍາທີ່ບໍ່ສົມບູນ (Imperfective - Nedokonavý) ແລະ ຄໍາກິລິຍາທີ່ສົມບູນ (Perfective - Dokonavý). ການເລືອກໃຊ້ Aspect ຜິດອາດເຮັດໃຫ້ຄວາມໝາຍຂອງປະໂຫຍກປ່ຽນແປງໄປຢ່າງສິ້ນເຊີງ. ຕົວຢ່າງ, ການແປຄໍາວ່າ "ຂ້ອຍຂຽນຈົດໝາຍ" ຕ້ອງພິຈາລະນາວ່າການຂຽນນັ້ນສໍາເລັດແລ້ວ ຫຼື ຍັງດໍາເນີນຢູ່ ເພື່ອທີ່ຈະເລືອກໃຊ້ຄໍາກິລິຍາລະຫວ່າງ "písal som" (ກໍາລັງຂຽນໃນອະດີດ) ຫຼື "napísal som" (ຂຽນສໍາເລັດແລ້ວ). ນອກຈາກນີ້ ພາສາສະໂລວັກຍັງມີການຜັນຄໍາກິລິຍາຕາມເພດໃນອະດີດຕະການ (Past Tense), ເຊິ່ງນັກແປຕ້ອງຮູ້ວ່າຜູ້ເວົ້າເປັນເພດໃດເພື່ອເລືອກໃຊ້ຮູບແບບທີ່ຖືກຕ້ອງ ເຊັ່ນ "písal som" (ສໍາລັບເພດຊາຍ) ແລະ "písala som" (ສໍາລັບເພດຍິງ).
4. ລະດັບຄວາມເປັນທາງການ ແລະ ການປັບປ່ຽນດ້ານວັດທະນະທໍາ (Formality and Cultural Localization)
ທັງພາສາລາວ ແລະ ພາສາສະໂລວັກ ຕ່າງກັນກໍມີລະບົບການສະແດງຄວາມເຄົາລົບ ແລະ ຄວາມເປັນທາງການ. ພາສາລາວມີຄໍາສຸພາບ, ຄໍາລາຊາສັບ ແລະ ຄໍາທີ່ໃຊ້ສະເພາະກັບພະສົງ ພ້ອມທັງມີການໃຊ້ຄໍາສັບບອກຄວາມສໍາພັນເຄືອຍາດ ເຊັ່ນ "ອ້າຍ", "ເອື້ອຍ", "ນ້ອງ", "ລຸງ", "ອາ" ເພື່ອສະແດງຄວາມສະໜິດສະໜົມ ແລະ ຄວາມເຄົາລົບ. ສ່ວນພາສາສະໂລວັກມີລະບົບການແບ່ງແຍກລະຫວ່າງການໃຊ້ Tykanie (ການເອີ້ນກັນແບບກັນເອງໂດຍໃຊ້ສັບພະນາມ "ty") ແລະ Vykanie (ການເອີ້ນກັນແບບສຸພາບ ຫຼື ເປັນທາງການໂດຍໃຊ້ສັບພະນາມ "vy"). ນັກແປຕ້ອງມີຄວາມເຂົ້າໃຈຢ່າງເລິກເຊິ່ງກ່ຽວກັບຄວາມສໍາພັນລະຫວ່າງຜູ້ເວົ້າ ແລະ ຜູ້ຟັງໃນຕົ້ນສະບັບພາສາລາວ ເພື່ອທີ່ຈະນໍາມາປັບໃຊ້ Tykanie ຫຼື Vykanie ໃຫ້ເໝາະສົມໃນພາສາສະໂລວັກ. ການແປທີ່ບໍ່ຄໍານຶງເຖິງຈຸດນີ້ອາດເຮັດໃຫ້ຂໍ້ຄວາມເບິ່ງຄືບໍ່ສຸພາບ ຫຼື ຫ່າງເຫີນເກີນໄປ. ການເລືອກໃຊ້ລະດັບພາສາໃຫ້ເໝາະສົມກັບກຸ່ມຜູ້ອ່ານເປົ້າໝາຍແມ່ນຫົວໃຈສໍາຄັນຂອງການແປທີ່ມີປະສິດທິພາບ.
5. ສໍານວນ, ຄໍາຊ້ອນ ແລະ ການແປຄໍາສະເພາະ (Idioms, Collocations and Culture-Specific Terms)
ພາສາລາວອຸດົມສົມບູນไปด้วยຄໍາອຸປະມາອຸປໄມ, ສໍານວນສຸພາສິດ ແລະ ຄໍາສັບທີ່ມີຮາກຖານມາຈາກພຸດທະສາສະໜາ ແລະ ວິຖີຊີວິດກະສິກໍາ. ໃນທາງກົງກັນຂ້າມ, ພາສາສະໂລວັກກໍມີສໍານວນທີ່ຕິດພັນກັບປະຫວັດສາດ, ວັດທະນະທໍາເອີຣົບ ແລະ ສາສະໜາຄຣິດ. ການແປສໍານວນແບບກົງຕົວ (Literal Translation) ມັກຈະບໍ່ປະສົບຜົນສໍາເລັດ ແລະ ອາດເຮັດໃຫ້ຜູ້ອ່ານສະໂລວັກເກີດຄວາມສັບສົນ. ຕົວຢ່າງ, ສໍານວນລາວທີ່ວ່າ "ກິນເຂົ້າປ່າ" ຖ້າແປກົງຕົວອາດຈະໝາຍເຖິງການໄປກິນອາຫານໃນປ່າດົງດິບ ແຕ່ຄວາມໝາຍທີ່ແທ້ຈິງແມ່ນການໄປປິກນິກ (picnic). ດັ່ງນັ້ນ, ວຽກຂອງນັກແປຄືການຊອກຫາສໍານວນ ຫຼື ຄໍາເວົ້າໃນພາສາສະໂລວັກທີ່ມີຄວາມໝາຍ ແລະ ຄວາມຮູ້ສຶກທຽບເທົ່າ ເຊັ່ນການໃຊ້ຄໍາວ່າ "ísť na piknik" ຫຼື "variť guláš v prírode" ຕາມບໍລິບົດ. ການແປຄໍາສັບທາງສາສະໜາ ແລະ ປະເພນີກໍຕ້ອງການການອະທິບາຍເພີ່ມເຕີມ ຫຼື ການໃຊ້ຄໍາແປທີ່ໃກ້ຄຽງທີ່ສຸດເພື່ອໃຫ້ຜູ້ອ່ານຊາວສະໂລວັກເຂົ້າໃຈໄດ້ຢ່າງຖືກຕ້ອງ.
6. ເຄັດລັບ ແລະ ແນວທາງການພັດທະນາທັກສະການແປລາວ-ສະໂລວັກ
ເພື່ອໃຫ້ການແປມີຄຸນນະພາບສູງ ແລະ ຖືກຕ້ອງຕາມຫຼັກການແປມືອາຊີບ, ນັກແປຄວນປະຕິບັດຕາມຄໍາແນະນໍາດັ່ງຕໍ່ໄປນີ້:
- ສ້າງຄັງຄໍາສັບສະເພາະ (Terminology Databases): ຄວນມີການຈົດບັນທຶກ ແລະ ສ້າງຖານຂໍ້ມູນຄໍາສັບທີ່ແປຍາກ ຫຼື ຄໍາສັບສະເພາະທາງດ້ານກົດໝາຍ, ເຕັກນິກ ແລະ ທຸລະກິດ ເພື່ອຮັກສາຄວາມສອດຄ່ອງ (Consistency) ໃນຕະຫຼອດທັງເອກະສານ.
- ການວິເຄາະໂຄງສ້າງປະໂຫຍກກ່ອນການແປ (Deconstruction): ເນື່ອງຈາກພາສາລາວບໍ່ມີການຂີດຂັ້ນລະຫວ່າງຄໍາ ແລະ ບໍ່ມີເຄື່ອງໝາຍວັກຕອນຫຼາຍຄືພາສາເອີຣົບ, ນັກແປຕ້ອງແບ່ງວັກຕອນ ແລະ ວິເຄາະຫາປະທານ, ກິລິຍາ ແລະ ກໍາ ໃຫ້ຖືກຕ້ອງກ່ອນທີ່ຈະເລີ່ມຕົ້ນການແປ.
- ການຮ່ວມມືກັບຜູ້ເວົ້າພາສາສະໂລວັກເປັນພາສາແມ່ (Native Proofreading): ການໃຫ້ເຈົ້າຂອງພາສາສະໂລວັກກວດແກ້ (Proofread) ຜົນງານແປເປັນຂັ້ນຕອນທີ່ສໍາຄັນທີ່ສຸດ ເພາະມັນຈະຊ່ວຍປັບປຸງລະດັບພາສາ, ສໍານວນ ແລະ ການເລືອກໃຊ້ຄໍາໃຫ້ເປັນທໍາມະສາດ ແລະ ຖືກຕ້ອງຕາມວັດທະນະທໍາຂອງເຂົາເຈົ້າ.
- ການສຶກສາວັດທະນະທໍາ ແລະ ບໍລິບົດສັງຄົມ: ການແປບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ການປ່ຽນຄໍາສັບ ແຕ່ແມ່ນການແປວັດທະນະທໍາ. ການຮຽນຮູ້ກ່ຽວກັບປະຫວັດສາດ, ຮີດຄອງປະເພນີ ແລະ ວິຖີຊີວິດຂອງທັງສອງປະເທດຈະຊ່ວຍໃຫ້ນັກແປຫຼີກເວັ້ນຄວາມເຂົ້າໃຈຜິດ ແລະ ສາມາດຖ່າຍທອດຂໍ້ຄວາມໄດ້ຢ່າງມີປະສິດທິພາບ.
- ...ການນໍາໃຊ້ເຄື່ອງມືຊ່ວຍແປ (CAT Tools): ການນໍາໃຊ້ເຄື່ອງມືເຊັ່ນ SDL Trados ຫຼື memoQ ຈະຊ່ວຍໃຫ້ນັກແປສາມາດຈັດການຄວາມຊັບຊ້ອນຂອງເອກະສານຂະໜາດໃຫຍ່ ແລະ ປັບປຸງຜົນຜະລິດໃນການເຮັດວຽກໄດ້ຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ.
7. ບົດສະຫຼຸບຂອງການເຊື່ອມໂຍງສອງວັດທະນະທໍາ
ການແປພາສາລາວເປັນພາສາສະໂລວັກແມ່ນຂົວຕໍ່ທີ່ສໍາຄັນໃນການຮັດແໜ້ນຄວາມສໍາພັນ, ການຮ່ວມມືທາງດ້ານເສດຖະກິດ, ການທ່ອງທ່ຽວ ແລະ ການແລກປ່ຽນວັດທະນະທໍາລະຫວ່າງສອງຊາດ. ເຖິງແມ່ນວ່າມັນຈະມີອຸປະສັກທາງດ້ານໄວຍາກອນ ແລະ ຄວາມແຕກຕ່າງທາງດ້ານໂຄງສ້າງພາສາຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ, ແຕ່ດ້ວຍການນໍາໃຊ້ເຕັກນິກການແປທີ່ຖືກຕ້ອງ, ການມີຄວາມຮູ້ຮອບຕົວທີ່ກວ້າງຂວາງ ແລະ ຄວາມເອົາໃຈໃສ່ໃນລາຍລະອຽດ, ນັກແປຈະສາມາດສ້າງສັນຜົນງານການແປທີ່ຊົງຄຸນຄ່າ, ຖືກຕ້ອງຕາມຫຼັກໄວຍາກອນ ແລະ ສາມາດສື່ສານກັບຜູ້ອ່ານຊາວສະໂລວັກໄດ້ຢ່າງມີປະສິດທິຜົນສູງສຸດ. ນັກແປທີ່ມີຄວາມສາມາດໃນການເຊື່ອມໂຍງສອງໂລກພາສານີ້ຈະກາຍເປັນຊັບພະຍາກອນທີ່ມີຄ່າໃນຍຸກໂລກາພິວັດ.