Тарҷумаи байни забонҳои тоҷикӣ ва туркманӣ яке аз соҳаҳои муҳим ва ҷолиби тарҷумонӣ дар Осиёи Марказӣ ба шумор меравад. Ҳарчанд ин ду кишвар таърих, фарҳанг ва ҳамсоягии наздик доранд, забонҳои онҳо ба оилаҳои комилан гуногуни забонӣ тааллуқ доранд. Забони тоҷикӣ ба шохаи эронии оилаи забонҳои ҳиндуаврупоӣ дохил мешавад, дар ҳоле ки забони туркманӣ яке аз забонҳои туркии шохаи оғуз мебошад. Ин тафовути генетикӣ боиси фарқиятҳои амиқ дар сохтори грамматикӣ, синтаксисӣ ва лексикии ин ду забон мегардад. Барои ноил шудан ба тарҷумаи босифат ва дақиқ, тарҷумон бояд на танҳо луғатро хуб донад, балки аз нозукиҳои сохторӣ ва фарҳангии ҳар ду забон огоҳ бошад.
1. Тафовутҳои грамматикӣ ва сохторӣ: Агглютинатсия ва Аналитизм
Яке аз фарқиятҳои асосие, ки тарҷумон ҳангоми тарҷума аз тоҷикӣ ба туркманӣ ба он дучор мешавад, хусусияти сохтории ин ду забон аст. Забони тоҷикӣ бештар забони аналитикӣ мебошад, ки дар он робитаи байни калимаҳо тавассути пешвандҳо, пасояндҳо, пайвандакҳо ва бандакҳои изофӣ (ба монанди бандаки изофии "-и") ифода меёбад. Баръакс, забони туркманӣ забони агглютинативӣ аст. Ин маънои онро дорад, ки ба решаи калима пай дар пай аффиксҳо (пасвандҳо) илова карда мешаванд, ки ҳар кадоми онҳо танҳо як маънои грамматикиро (шумора, падеж, мансубият ва ғайра) ифода мекунанд.
Масалан, ибораи тоҷикии "дар китобҳои ман"-ро дида мебароем. Дар ин ҷо сохтори зерин мавҷуд аст:
- "дар" — пешванд (preposition)
- "китобҳо" — исм дар шакли ҷамъ
- "ман" — ҷонишини шахсӣ, ки мансубиятро нишон медиҳад
Дар забони туркманӣ ин ибора ба ин шакл тарҷума мешавад: "kitaplarymda". Биёед сохтори ин калимаи туркманиро таҳлил кунем:
- "kitap" — реша (китоб)
- "-lar" — пасванди ҷамъ (plural)
- "-ym" — пасванди мансубияти шахси аввали танҳо (мансуб ба ман)
- "-da" — пасванди падежи ҷой-замон (дар)
Аз ин мисол бармеояд, ки тарҷумон бояд тамоми ҷумлаи тоҷикиро таҳлил карда, ҷузъҳои аналитикии онро ба як калимаи мураккаби дорои аффиксҳо дар туркманӣ табдил диҳад. Ин раванд диққати махсус ва дониши амиқи системаи аффиксҳои туркманиро талаб мекунад.
2. Сохтори ҷумла ва синтаксис
Ҳарчанд ҳам дар забони тоҷикӣ ва ҳам дар забони туркманӣ тартиби асосии аъзои ҷумла ҳамчун SOV (Мубтадо - Аъзои пайрав - Хабар / Subject - Object - Verb) муайян шудааст ва феъл одатан дар охири ҷумла меояд, сохтори ҷумлаҳои мураккаб фарқияти калон дорад. Дар забони тоҷикӣ ҷумлаҳои пайрав бештар бо пайвандакҳо (ки, чунки, агар, вақте ки) сохта мешаванд. Дар забони туркманӣ бошад, ҷумлаҳои пайрав бештар тавассути шаклҳои ғайрирасмии феълӣ (феъли ҳол, сифати феълӣ ва масдарҳо бо пасвандҳои мувофиқ) ифода меёбанд.
Барои мисол, ҷумлаи тоҷикии: "Ман медонам, ки ӯ фардо меояд"-ро дида мебароем. Дар ин ҷо пайвандаки "ки" ҷумлаи пайрави хабариро ба ҷумлаи сар мепайвандад. Дар забони туркманӣ ин ҷумла чунин сохта мешавад: "Men onuň ertir geljekdigini bilýärin" (Аслан: "Ман омадани фардои ӯро медонам"). Дар ин ҷо феъли "gelmek" (омадан) ба сифати феълии оянда табдил ёфта ("geljek"), пасванди мансубият ("-digi") ва пасванди падежи мафъулиро ("-ni") қабул кардааст.
Ин гуна бозсозии синтаксисӣ барои тарҷумонҳо яке аз мушкилтарин марҳилаҳост, зеро тарҷумаи калима ба калима дар ин ҳолат комилан нодуруст ва нофаҳмо хоҳад буд. Тарҷумон бояд сохтори ҷумлаи тоҷикиро пурра вайрон карда, онро мувофиқи қолабҳои синтаксисии туркманӣ аз нав созад.
3. Идора ва истифодаи пешвандҳо ва пасояндҳо
Дар забони тоҷикӣ пешвандҳо (дар, ба, аз, бо, барои ва ғайра) нақши муҳим мебозанд ва пеш аз исм меоянд. Забони туркманӣ, чун як забони туркӣ, пешванд надорад. Ба ҷои онҳо пасояндҳо (postpositions) ва пасвандҳои падежӣ истифода мешаванд. Инҳо пас аз исм омада, бо он якҷоя ё алоҳида навишта мешаванд.
Масалан:
- Тоҷикӣ: аз шаҳр — Туркманӣ: şäherden (пасванди падежи баромад "-den")
- Тоҷикӣ: ба хона — Туркманӣ: öýe (пасванди падежи равона "-e")
- Тоҷикӣ: бо дӯст — Туркманӣ: dost bilen (пасоянди "bilen")
- Тоҷикӣ: барои кӯдак — Туркманӣ: çaga üçin (пасоянди "üçin")
Дар вақти тарҷума аз тоҷикӣ, зарур аст, ки пешвандҳои тоҷикиро дуруст муайян карда, онҳоро ба пасвандҳои падежӣ ё пасояндҳои мувофиқи туркманӣ иваз намоем. Ин раванд донистани идораи феълҳоро низ тақозо мекунад, зеро баъзе феълҳо дар тоҷикӣ пешванди муайянро талаб кунанд ҳам, муодили онҳо дар туркманӣ метавонад падежи дигарро талаб намояд.
4. Нозукиҳои лексикӣ ва калимаҳои муштарак
Аз сабаби робитаҳои таърихии фарҳангӣ ва динӣ, дар ҳар ду забон миқдори зиёди калимаҳои иқтибосии арабӣ ва форсӣ мавҷуданд. Ин метавонад кори тарҷумонро дар баъзе мавридҳо осон кунад, вале ҳамзамон метавонад боиси хатогиҳо низ гардад. Бисёр калимаҳои форсӣ, ки дар тоҷикӣ истифода мешаванд, дар туркманӣ نیز бо андаке тағйири овозиву фонетикӣ мавҷуданд. Масалан, калимаҳои "дӯст" (dost), "душман" (duşman), "бахт" (bagt) ва "сафар" (sapar) дар ҳарду забон истифода мешаванд.
Бо вуҷуди ин, хатари "дӯстони дурӯғини тарҷумон" (false friends) вуҷуд дорад. Калимаҳое ҳастанд, ки решаи яксон доранд, аммо маънои онҳо дар давоми асрҳо тағйир ёфтааст. Масалан, калимаи "адабиёт" ё баъзе истилоҳоти динӣ ва иҷтимоӣ метавонанд сояҳои маъноии гуногун дошта бошанд. Инчунин, дар забони туркмании муосир тамоюли қавии иваз кардани калимаҳои иқтибосии русӣ ва аврупоӣ бо калимаҳои асили туркӣ ё байналмилалӣ дида мешавад, дар ҳоле ки дар забони тоҷикӣ низ раванди тоҷикикунонии истилоҳот ҷараён дорад. Тарҷумон бояд аз луғатҳои навтарин ва истилоҳоти расмии ҳар ду кишвар огоҳ бошад.
5. Маслиҳатҳои амалӣ барои тарҷумаи муваффақ
Барои ба даст овардани тарҷумаи дақиқ ва табиӣ аз забони тоҷикӣ ба туркманӣ, тавсия дода мешавад, ки қоидаҳои зерин риоя карда шаванд:
- Аз тарҷумаи таҳтиллафзӣ худдорӣ намоед: Ин қоидаи муҳимтарин аст. Аз сабаби фарқияти ҷиддии сохтори забонҳо, тарҷумаи калима ба калима ҷумларо комилан бемантиқ месозад. Аввал маънои умумии ҷумларо дарк кунед, сипас онро бо истифода аз қолабҳои синтаксисии забони туркманӣ аз нав созед.
- Диққати махсус ба ҳамоҳангии овозҳо (Сингармонизм): Дар забони туркманӣ қонуни сингармонизм (гармонияи садонокҳо) ҳукмфармост. Ҳангоми илова кардани пасвандҳо ба решаи калима, садоноки пасванд бояд ба садоноки реша мувофиқат кунад. Тарҷумон бояд қоидаҳои сингармонизмро хуб донад, то имлои пасвандҳоро дуруст нависад.
- Ошноӣ бо алифбо ва имлои муосир: Забони тоҷикӣ бо алифбои кириллии тоҷикӣ навишта мешавад, дар ҳоле ки забони туркманӣ аз соли 1993 инҷониб алифбои лотиниро истифода мебарад. Тарҷумон бояд на танҳо бо қоидаҳои грамматикӣ, балки бо системаи навиштани лотинии туркманӣ ва хусусиятҳои имлои он комилан ошно бошад.
- Истифодаи манбаъҳои боэътимод ва луғатҳо: Азбаски луғатҳои дузабонаи мустақими тоҷикӣ-туркманӣ хеле каманд, тарҷумонҳо метавонанд луғатҳои миёнаравро (масалан, русӣ, форсӣ ё туркии истинбулӣ) истифода баранд. Забони туркӣ ба туркманӣ хеле наздик аст ва аксар вақт барои ёфтани муодилҳои грамматикӣ ва лексикӣ кӯмак мекунад.
- Таҳрири ниҳоӣ аз ҷониби гӯяндаи бумӣ (Native Speaker): Пас аз анҷоми тарҷума, матнро ҳатман ба як мутахассисе, ки забони модариаш туркманӣ аст, нишон диҳед. Ин барои ошкор кардани ибораҳои ғайритабиӣ ва беҳтар кардани равонии матн кӯмак мекунад.
Хулосаи раванди тарҷумонӣ
Тарҷума аз забони тоҷикӣ ба туркманӣ як пули муҳими фарҳангӣ ва иқтисодӣ байни ду халқи ҳамсоя аст. Бо назардошти фарқияти бунёдии сохтори забони тоҷикӣ (ҳиндуаврупоӣ) ва туркманӣ (туркӣ), ин раванд аз тарҷумон маҳорати баланди таҳлилӣ, дониши амиқи грамматикаи муқоисавӣ ва эҳсоси нозукиҳои услубии ҳар ду забонро талаб мекунад. Истифодаи дурусти аффиксҳо, бозсозии синтаксисии ҷумлаҳо ва таваҷҷӯҳ ба истилоҳоти муосир кафолати тарҷумаи босифат ва муваффақ мебошад.