די איבערזעצונג-אַרבעט צווישן ייִדיש און האָלענדיש שטעלט מיט זיך פאָר אַן אייגנאַרטיקן לינגוויסטישן בריק. כאָטש ביידע שפּראַכן געהערן צו דער מערב-דײַטשמערישער משפּחה און טיילן אַ היפּשן טייל פונעם יקערדיקן וואָקאַבולאַר, זענען זייערע היסטאָרישע וועגן און קולטורעלע אַרומיקייטן זייער ווײַט איינע פון די אַנדערע. ייִדיש, ווי אַ קלאַסישע שמעלץ-שפּראַך, האָט אין זיך איינגעזאַפּט לשון-קודש, סלאַווישע און ראָמאַנישע קאָמפּאָנענטן, בעת האָלענדיש האָט זיך ענטוויקלט אונטערן שטאַרקן איינפלוס פון פראַנצויזיש און לאַטײַן, צוזאַמען מיט אירע אייגענע נאָרד-ימישע דיאַלעקטן. פאַר אַן איבערזעצער וואָס אַרבעט אין דעם דאָזיקן פעלד, איז וויכטיק ניט נאָר צו קענען די ווערטער, נאָר אויך צו פאַרשטיין די טיפע קולטורעלע קאָנטעקסטן און סינטאַקטישע אונטערשיידן צווישן די צוויי שפּראַכן.
די גענעאַלאָגישע שייכות און די פּאַסטקעס פון "פאַלשע פרײַנד"
צוליב דעם וואָס סיי ייִדיש און סיי האָלענדיש שטאַמען פון אָלטערנאַטיווע צווייגן פון די גערמאַנישע שפּראַכן, וועט אַן איבערזעצער אָפט באַגעגענען ווערטער וואָס זענען כמעט גלייך אין זייער אויסלייג אָדער קלאַנג, אָבער האָבן באַקומען אינגאַנצן אַנדערע באַדײַטונגען מיט דער צייט. די דאָזיקע דערשיינונג, באַקאַנט ווי "פאַלשע פרײַנד" (false friends), קען לייכט פירן צו גראָבע גרײַזן אויב מען איז ניט גענוג פאָרזיכטיק.
נעמט, למשל, דאָס ייִדישע וואָרט "שלעכט". אין ייִדיש באַדײַט עס "bad" אָדער "evil". אין האָלענדיש פירט דאָס וואָרט "slecht" אויך צו אַזאַ באַדײַט, אָבער אין געוויסע קאָנטעקסטן קען עס מיינען "בלויז" אָדער "פּשוט" (slechts). אַן אַנדער ביישפּיל איז דאָס וואָרט "קלוג". אין ייִדיש מיינט עס "smart" אָדער "wise", בעת אין עלטערן האָלענדיש אָדער אין פאַרשידענע קאָנטעקסטן קען דאָס וואָרט "kloek" מיינען "מוטיק" אָדער "שטאַרק". אויך דער באַנוץ פון גראַמאַטישע פּרעפּאָזיציעס ווײַזט אַרויס גרויסע חילוקים: דער ייִדישער "מיט" און דער האָלענדישער "met" האָבן ענלעכע פונקציעס, אָבער די וועגן ווי זיי פאַרבינדן זיך מיט פראַזעאָלאָגישע אויסדרוקן זענען קאַרדינאַל אַנדערש.
דער לשון-קודש קאָמפּאָנענט און זיין היסטאָרישער אָפּקלאַנג אין האָלענדיש
איינער פון די מערסט פאַסצינירנדיקע אַספּעקטן פון איבערזעצן פון ייִדיש אויף האָלענדיש איז דער עברית-אַרמישער עלעמענט אין ייִדיש. ווערטער ווי "שבת", "משפּחה", "חוצפּה", "סכנה" אָדער "מזל" זענען אַן אינטעגראַלער טייל פון יעדן ייִדישן טעקסט. אינטערעסאַנט איז, אַז האָלענדיש איז איינע פון די ווייניקע ניט-ייִדישע שפּראַכן אין אייראָפּע וואָס האָט אָנגענומען אַ גרויסע צאָל ייִדישע און העברעיִשע ווערטער דורך דעם קולטורעלן קאָנטאַקט מיט די אַשכנזישע ייִדן, ספּעציעל אין אַמסטערדאַם.
די דאָזיקע ווערטער זענען אַרײַן אין דעם האָלענדישן סלענג באַקאַנט ווי "באַרגוענס" (Bargoens) און זענען היינט צו טאָגס טייל פון דער אַלגעמיינער שפּראַך. פֿאַרשפּרייטע ביישפּילן זענען:
- Gabber – קומט פונעם ייִדישן "חבֿר" (חבר) און מיינט אין האָלענדיש אַ חבֿר אָדער אַ נאָענטער קאָלעגע.
- Lef – קומט פון "לב" (האַרץ) און מיינט אין האָלענדיש "מוט" אָדער "דרייסטקייט".
- Tof – קומט פון "טוב" (גוט) און באַדײַט "קיל", "פײַן" אָדער "סופּער".
- Mazzel – קומט פון "מזל" און באַדײַט גליק אָדער הצלחה (און אויך די פראַזע "mazzel!" ווי אַ געזעגענונגס-וואָרט).
- Mesjogge – קומט פון "משוגע" און באַדײַט משוגע אָדער אָן שכל.
דער איבערזעצער דאַרף אָבער זיין זייער געוואָרנט ווען ער באַנוצט זיך מיט די דאָזיקע האָלענדיש-ייִדישע ווערטער. כאָטש זיי קלינגען ענלעך, איז זייער סאָציאָ-לינגוויסטישער סטאַטוס אין האָלענדיש אָפט פיל מער קאָלאָקוויל אָדער סלענגיש ווי אין ייִדיש, וווּ זיי זענען טייל פון דער סטאַנדאַרטער שפּראַך. אויב דער אָריגינעלער ייִדישער טעקסט איז געשריבן אין אַ הויכן ליטעראַרישן סטיל, וועט דאָס ניצן די האָלענדישע ווערטער "gabber" אָדער "tof" קלינגען צו פיל פאַמיליער און אומפּאַסנדיק. אין אַזאַ פאַל מוז דער איבערזעצער געפֿינען מער פאָרמאַלע האָלענדישע עקוויוואַלענטן ווי "vriend" אָדער "goed".
דער סלאַווישער קאָמפּאָנענט און קולטורעלע לאָקאַליזאַציע
ייִדיש האָט זיך יאָרן לאַנג ענטוויקלט אין מזרח-אייראָפּע, און זיין גראַמאַטיק און וואָקאַבולאַר זענען טיף באַאיינפלוסט געוואָרן דורך סלאַווישע שפּראַכן ווי פּויליש, רוסיש און אוקראַיִניש. ווערטער וואָס באַשרײַבן משפּחה-באַציִונגען, טאָג-טעגלעכע אָביעקטן אָדער עמאָציאָנעלע מצבים האָבן אָפט אַ סלאַווישן מקור (למשל, "באָבע", "טאַטע", "קאַטשקע", "קאָלקע", "כאָטש").
בײַם איבערזעצן די דאָזיקע עלעמענטן אויף האָלענדיש, באַגעגנט דער איבערזעצער אַ שטאַרקע קולטורעלע מחיצה. האָלענדיש האָט קיין שום נאַטירלעכן סלאַווישן איינפלוס. דעריבער מוז מען ניצן סטראַטעגיעס פון דינאַמישער עקוויוואַלענץ. צום ביישפּיל, די ייִדישע פּאַרטיקלעך ווי "נו" אָדער "זשע" (שרײַב-זשע, קום-נו) טראָגן אין זיך ספּעציפישע מאָדאַלע באַדײַטונגען פון ענגשאַפט אָדער אימפּאַציענטקייט. אין האָלענדיש קען מען דאָס איבערגעבן דורך די מאָדאַלע פּאַרטיקלעך ווי "dan", "eens" אָדער "toch" (שמועסן: "schrijf dan toch", "kom eens"). דער איבערזעצער דאַרף קענען פאַרבינדן די דאָזיקע פיינע שפּראַכלעכע פעדערן כדי די האָלענדישע איבערזעצונג זאָל פליסן נאַטירלעך.
סינטאַקטישע אונטערשיידן און וואָרט-סדר
כאָטש סיי ייִדיש סיי האָלענדיש זענען כאַראַקטעריזירט ווי "V2 שפּראַכן" (וווּ דאָס צווייטע עלעמענט אין דעם זאַץ איז כמעט שטענדיק דאָס ווערב), זענען פאַראַן וויכטיקע חילוקים אין דעם סינטאַקטישן פּאַטערן, ספּעציעל אין די אונטערגעאָרדנטע זאַצן (subordinate clauses).
אין ייִדיש בלײַבט דער וואָרט-סדר אין אונטערגעאָרדנטע זאַצן אָפט רעלאַטיוו ענלעך צו די הויפּט-זאַצן. אין האָלענדיש אָבער, גייט דאָס קאָניוגירטע ווערב אינגאַנצן צום סוף פונעם זאַץ (SOV שפּראַך-געזעץ פאַר אונטערגעאָרדנטע זאַצן). פֿאַרגלײַכט די פאלגנדע זאַצן:
- ייִדיש: איך ווייס, אַז ער וועט קומען מאָרגן.
- האָלענדיש: Ik weet dat hij morgen zal komen (אָדער: komt).
נאָך אַ וויכטיקער גראַמאַטישער חילוק איז די טאָפּלטע נעגאַציע. אין ייִדיש איז פאַראַן אַ סיסטעם פון מולטיפּלע נעגאַציעס: "איך האָב קיין מאָל נישט געזען קיין זאַך". אין סטאַנדאַרט-האָלענדיש איז טאָפּלטע נעגאַציע אומגראַמאַטיש און וועט פירן צו אַ פּאָזיטיוון באַדײַט. דעריבער מוז דער איבערזעצער דאָס קאָנווערטירן אין אַ איין-נעגאַטיווער סטרוקטור: "Ik heb nooit zoiets gezien".
פּראַקטישע עצות פאַרן איבערזעצער פונעם ייִדישן טעקסט אויף האָלענדיש
כדי צו דערגרייכן אַן אָפּטימאַלע און פּינקטלעכע איבערזעצונג, זאָל דער פאַכמאַן זיך פירן לויט די פאלגנדע פּרינציפּן:
- לייענען דעם טעקסט אינעם אָריגינעלן קאָנטעקסט: ייִדישע ליטעראַטור און דאָקומענטן זענען שטאַרק פאַרבונדן מיט דער ספּעציפישער סבֿיבֿה (צי עס איז חסידיש, משכיליש, סאָציאַליסטיש אָדער אַמעריקאַנער-אימיגראַנטיש). יעדער קאָנטעקסט פאָדערט אַן אַנדער צוגאַנג צו דער האָלענדישער טערמינאָלאָגיע.
- באַשטימען די באַרגוענס-באַנצונג: ניצט נאָר ייִדישע לוינווערטער אין האָלענדיש (ווי "tof", "gabber", "gappen") ווען דער ציל-טעקסט איז אומפאָרמאַל אָדער ווען איר ווילט אָנשיקן אויף אַ ספּעציפישן אַמסטערדאַמער אינערלעכן קאָלאָריט. פאַרמײַדט זיי אין פאָרמאַלע אָדער אַקאַדעמישע איבערזעצונגען.
- מייסטערן די מאָדאַלע פּאַרטיקלעך: צו פאַרגיטיקן די פאַרלוירענע ייִדישע עמאָציאָנעלע פּאַרטיקלעך, מאַכט אַ ברייטן באַנוץ פון די רייכע האָלענדישע מאָדאַלע ווערטער (ווי "eens", "toch", "nou", "even"). דאָס וועט געבן דעם האָלענדישן לייענער דעם זעלבן געפיל פון דינאַמיק און געשפּרעכלעכקייט ווי אינעם אָריגינעלן ייִדישן זאַץ.
- פּאַסן זיך צו צו די דיאַלעקטן: זייט זיכער מיט וועלכן ייִדישן דיאַלעקט איר אַרבעט (דרום-מזרח, צפון-מזרח, אָדער די מערב-ייִדישע שפּראַכפאָרם, וואָס איז היסטאָריש נעענטער צום האָלענדישן גרענעץ). דאָס קען ווירקן אויף די גראַמאַטישע פאָרמס און דעם וואָקאַבולאַר וואָס דאַרף איבערגעזעצט ווערן.
די ענלעכקייט צווישן ייִדיש און האָלענדיש דאַרף דינען ווי אַ הילף פאַרן איבערזעצער, אָבער קיין מאָל ניט ווי אַ סיבה פאַר פאַרנאַכלעסיקונג. דאָס אָפּהיטן די באַזונדערע גראַמאַטישע געזעצן און די ייִדישע נשמה פון דעם טעקסט איז דער שליסל צו אַן איבערזעצונג וואָס וועט קלינגען פּינקטלעך, קולטורעל-געטרײַ און פאַכמאַניש פאַרן האָלענדישן לייענער.