ከአማርኛ ወደ ሳሞአኛ መተርጎም በሁለቱ ፈጽሞ በተለያዩ የቋንቋ ቤተሰቦች መካከል የሚደረግ አስደናቂ እና ውስብስብ የትርጉም ሥራ ነው። አማርኛ የአፍሮ-እስያዊ የቋንቋ ቤተሰብ አባል ሲሆን፥ ሳሞአኛ ደግሞ በኦስትሮኔዢያዊ የቋንቋ ቤተሰብ ውስጥ ይመደባል። ይህ ሰፊ የጂኦግራፊያዊ እና የባህል ርቀት በትርጉም ሂደት ውስጥ በርካታ ሰዋሰዋዊ፣ ባህላዊ እና የቃላት አጠቃቀም ፈተናዎችን ያስከትላል። በግሎባላይዜሽን ዘመን የተለያዩ የዓለም ማህበረሰቦችን ለማገናኘት እና መረጃዎችን ለማጋራት ከአማርኛ ወደ ሳሞአኛ የሚደረጉ ትርጉሞች ጥራትና ትክክለኛነት ከፍተኛ ትኩረት ሊሰጣቸው የሚገቡ ጉዳዮች ናቸው። ይህ ጽሑፍ ከአማርኛ ወደ ሳሞአኛ በሚደረገው የትርጉም ሂደት ውስጥ የሚታዩትን ዋና ዋና ሰዋሰዋዊ ልዩነቶች፣ ባህላዊ ተግዳሮቶች እና ለተሳካ ትርጉም የሚረዱ ዋና ዋና ስልቶችን በዝርዝር ይዳስሳል።
የአማርኛ እና የሳሞአኛ ሰዋሰዋዊ መዋቅር ልዩነቶች
ከአማርኛ ወደ ሳሞአኛ በሚተረጎምበት ወቅት የመጀመሪያው እና ዋነኛው ተግዳሮት የአረፍተ ነገር አወቃቀር ልዩነት ነው። አማርኛ በአብዛኛው ባለቤት-ተሳቢ-ግሥ (Subject-Object-Verb ወይም SOV) የአረፍተ ነገር ቅርጽን ይከተላል። በአንጻሩ ሳሞአኛ ግሥ-ባለቤት-ተሳቢ (Verb-Subject-Object ወይም VSO) አወቃቀርን የሚጠቀም ቋንቋ ነው። ይህ ማለት በአማርኛ የተጻፈን አረፍተ ነገር በቀጥታ ወደ ሳሞአኛ ለመተርጎም መሞከር ትርጉም የለሽ እና የተዛባ መልዕክት እንዲተላለፍ ያደርጋል።
ለምሳሌ፥ በአማርኛ "እሱ መጽሐፉን አነበበ" የሚለው አረፍተ ነገር ባለቤት (እሱ)፣ ተሳቢ (መጽሐፉን) እና ግሥ (አነበበ) የሚለውን ቅደም ተከተል ይይዛል። ይህንን ወደ ሳሞአኛ ሲቀይሩ ግሡ ቀድሞ መምጣት ስላለበት አወቃቀሩ ሙሉ በሙሉ መለወጥ አለበት። በተጨማሪም አማርኛ ከፍተኛ የውህደት (inflectional) ባሕርይ ያለው ሲሆን፥ ሳሞአኛ ደግሞ ቃላትን ሳያጣብቅ በተናጠል ቅንጣቶችን (particles) በመጠቀም ግንኙነቶችን የሚገልጽ ቋንቋ ነው። ይህ ልዩነት ተርጓሚው የአማርኛውን ውስብስብ የግሥ ቅጥያዎች ወደ ሳሞአኛ ቀላል ግን ግልጽ የሆኑ ቅንጣቶች እንዴት መለወጥ እንዳለበት ጥልቅ እውቀት እንዲኖረው ይጠይቃል።
የባህል አውድ እና የአነጋገር ዘይቤዎች ማላመድ (Cultural Localization)
ቋንቋ የባህል ማንጸባረቂያ መሣሪያ በመሆኑ፥ ከአማርኛ ወደ ሳሞአኛ በሚደረግ ትርጉም የባህል አውዶችን በአግባቡ ማስተናገድ ወሳኝ ነው። የኢትዮጵያ ባህል እና የአማርኛ ቋንቋ ከኦርቶዶክስ ክርስትና እምነት፣ ከታሪክ እና ከረዥም የጽሑፍ ቅርስ ጋር የተቆራኙ በርካታ ዘይቤያዊ አነጋገሮች አሏቸው። በአማርኛ ውስጥ የሚገኘው የ"ሰም እና ወርቅ" ቅኔያዊ ስልት ጥልቅ እና ድርብ መልዕክቶችን ለማስተላለፍ የሚያገለግል ሲሆን ይህንን ወደ ሳሞአኛ ባህል ማስተርጎም ከፍተኛ ጥንቃቄን ይጠይቃል።
በሌላ በኩል የሳሞአ ማህበረሰብ በ"ፋአ ሳሞአ" (Fa'a Samoa - የሳሞአውያን የአኗኗር ዘይቤ) የሚመራ ሲሆን፥ ለክብር፣ ለቤተሰብ እና ለማህበረሰባዊ ደረጃዎች ትልቅ ቦታ ይሰጣል። በሳሞአኛ ቋንቋ ውስጥ ለታላላቅ ሰዎች ወይም ለነገሥታት/ለሹማምንቶች የሚነገሩ ልዩ የአክብሮት ቃላት (honorific speech) አሉ። በአማርኛ ቋንቋም "እርስዎ" ወይም "አንቱ" የሚሉ የአክብሮት መጠሪያዎች ያሉ ቢሆንም፥ የሳሞአኛው የአክብሮት ሥርዓት ከዚያ የጠለቀ እና የራሱ የሆነ የቃላት አጠቃቀም ደንብ አለው። ስለዚህ ተርጓሚው ከአማርኛ ወደ ሳሞአኛ በሚተረጉምበት ወቅት የመልዕክቱን ቀጥተኛ ትርጉም ብቻ ሳይሆን በሁለቱ ባህሎች መካከል ያለውን ማህበራዊ እና ባህላዊ አክብሮት በአግባቡ ማመጣጠን አለበት።
በትርጉም ሂደት ውስጥ የሚያጋጥሙ ዋና ዋና የቃላት እጥረት ፈተናዎች
በአማርኛ እና በሳሞአኛ መካከል ያለው የጂኦግራፊያዊ አካባቢ ልዩነት በቃላት አጠቃቀም ላይ የራሱን ተጽዕኖ ያሳድራል። አማርኛ ከምሥራቅ አፍሪካ ተራራማ ሥነ-ምህዳር፣ ከግብርና ባህል እና ከሀገር በቀል ምግቦች (ለምሳሌ እንጀራ፣ ጤፍ፣ ጠጅ) ጋር የተያያዙ በርካታ ልዩ ቃላት አሉት። እነዚህን ቃላት በፓስፊክ ውቅያኖስ ደሴት ላይ ለሚገኘው የሳሞአ ማህበረሰብ ቋንቋ መተርጎም ቀላል አይደለም፤ ምክንያቱም በሳሞአኛ ውስጥ ለእነዚህ ዕቃዎች ቀጥተኛ አቻ ቃላት የሉም።
በተመሳሳይ ሁኔታ ከሳሞአ ባህላዊ ምግቦች፣ ከባህር ላይ ሕይወት እና ከኮኮናት ምርቶች ጋር የተያያዙ ቃላትን ወደ አማርኛ ለማምጣት አስቸጋሪ ሊሆን ይችላል። እንደዚህ ባሉ ሁኔታዎች ተርጓሚው የሚከተሉትን ስልቶች መጠቀም ይኖርበታል፦
- ማብራሪያ መጻፍ (Descriptive Translation)፦ ለቃሉ ቀጥተኛ አቻ በሌለበት ጊዜ የቃሉን ትርጉም ወይም ጥቅም በአረፍተ ነገር ውስጥ በማብራራት መግለጽ።
- ቃሉን እንዳለ መውሰድ (Loanwords)፦ ለምሳሌ እንደ "ጤፍ" ወይም "እንጀራ" ያሉ ቃላትን በሳሞአኛ ፊደላት ድምፃቸውን ጠብቆ በመጻፍ ከቅንፍ ውስጥ አጭር ማብራሪያ ማሳከክ።
- ባህላዊ አቻን መጠቀም (Cultural Equivalents)፦ ሙሉ በሙሉ ተመሳሳይ ባይሆኑም በሁለቱ ባህሎች ውስጥ ተመሳሳይ አገልግሎት ወይም ትርጉም ያላቸውን ዕቃዎች ማወዳደር።
ከአማርኛ ወደ ሳሞአኛ ለተሳካ ትርጉም የሚረዱ ስልታዊ ምክሮች
ለትርጉም ሥራው ጥራት አስተማማኝነትን ለማረጋገጥ እና መልዕክቱን ለሳሞአውያን አንባቢዎች ተደራሽ ለማድረግ ተርጓሚዎች የሚከተሉትን መመሪያዎች መተግበር ይኖርባቸዋል፦
- ቀጥተኛ ትርጉምን ማስወገድ፦ ቃላትን በቃላት የመተርጎም ልምድ የአረፍተ ነገሩን ይዘት ስለሚያበላሽ ሁልጊዜ የአረፍተ ነገሩን አጠቃላይ መልዕክት በመረዳት በሳሞአኛ ሰዋሰዋዊ ሕግ መሠረት መልሶ መገንባት ያስፈልጋል።
- ለቃና እና ለዓውድ ትከረም መስጠት፦ የተተረጎመው ጽሑፍ መደበኛ፣ ይፋዊ ወይም የዕለት ተዕለት ውይይት መሆኑን ለይቶ የሳሞአኛውን የአክብሮት ደረጃዎች (Polite versus Colloquial registers) መምረጥ።
- የቃላት መፍቻ ማዘጋጀት፦ በትልልቅ ፕሮጀክቶች ወቅት በተደጋጋሚ ጥቅም ላይ የሚውሉ ቴክኒካዊ ወይም ባህላዊ ቃላትን መዝግቦ መያዝ የትርጉሙን ወጥነት ለመጠበቅ ይረዳል።
- በሀገር በቀል ተናጋሪዎች ማስገምገም፦ የመጨረሻው የትርጉም ሥራ በሳሞአኛ ቋንቋ ተናጋሪዎች እና በባህል ባለሙያዎች እንዲታይ ማድረግ የቃላት አጠቃቀሙ ተፈጥሯዊ መሆኑን ለማረጋገጥ ወሳኝ ደረጃ ነው።
የትርጉም ቴክኖሎጂዎች እና የመዝገበ ቃላት አጠቃቀም
የማሽን ትርጉሞች (Machine Translation) እንደ ጎግል ትርጉም ያሉ መሣሪያዎች ከአማርኛ ወደ ሳሞአኛ በሚደረጉ ቀጥተኛ ትርጉሞች ላይ ዝቅተኛ ትክክለኛነት አላቸው። ይህ የሆነበት ምክንያት ለሁለቱም ቋንቋዎች በዲጂታል ዓለም ውስጥ የሚገኘው የመረጃ ክምችት (parallel corpora) አነስተኛ በመሆኑ ነው። ስለዚህ ተርጓሚዎች በማሽን ትርጉም ላይ ብቻ ጥገኛ ከመሆን ይልቅ የሁለቱንም ቋንቋዎች የቋንቋ ጥናት መጻሕፍት፣ የባህል መዝገበ ቃላትን እና የታመኑ የመስመር ላይ ግብዓቶችን በንቃት መጠቀም አለባቸው። የትርጉም ቴክኖሎጂዎችን በሚጠቀሙበት ጊዜም ቢሆን የሰው ልጅ የባህል እና የሰዋሰው ትንተና የግድ አስፈላጊ ነው።