Լեզվաբանական համատեքստ. Հնդեվրոպական և Բանտու լեզվաընտանիքների հանդիպումը
Հայերենից տսվանա (սեթսվանա) թարգմանությունը ներկայացնում է երկու միանգամայն տարբեր լեզվամտածողությունների և կառուցվածքային համակարգերի բախում: Հայերենը՝ որպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ինքնուրույն ճյուղ, հանդիսանում է թեքական լեզու՝ հարուստ հոլովական համակարգով և ազատ շարադասությամբ: Մյուս կողմից, տսվանան պատկանում է նիգեր-կոնգոյական լեզվաընտանիքի բանտու ճյուղին, որը բնութագրվում է կցական (ագլյուտինատիվ) կառուցվածքով, գոյականական դասերի բարդ համակարգով և խիստ նախադասական համաձայնեցմամբ: Այս երկու լեզուների միջև որակյալ թարգմանություն իրականացնելու համար անհրաժեշտ է խորությամբ հասկանալ ինչպես քերականական տարբերությունները, այնպես էլ մշակութային յուրահատկությունները:
Քերականական տարբերությունների հաղթահարումը. Հոլովներ ընդդեմ գոյականական դասերի
Հայերենից տսվանա թարգմանության ամենամեծ քերականական մարտահրավերը գոյականների կառուցվածքային տարբերությունն է: Հայերենում գոյականը հոլովվում է՝ արտահայտելով տարբեր հոլովական հարաբերություններ (ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, բացառական, գործիական, ներգոյական) վերջավորությունների միջոցով: Տսվանայում հոլովական համակարգը բացակայում է, սակայն առկա է գոյականական դասերի բարդ համակարգ (Noun Classes):
Տսվանայում յուրաքանչյուր գոյական պատկանում է շուրջ 18 դասերից մեկին, որոնք որոշվում են նախդիրներով (prefixes): Այս դասերը խմբավորում են մարդկանց, կենդանիներին, բույսերը, գործիքները, վերացական հասկացությունները և այլն: Ավելին, նախադասության մեջ բայերը, ածականները և դերանունները պետք է համաձայնեցվեն գոյականի դասի հետ հատուկ կապակցական նախդիրների (concords) միջոցով: Թարգմանիչը պետք է կարողանա հայերենի հոլովական հարաբերությունները վերածել տսվանայի դասային համաձայնեցման կառույցների, ինչը պահանջում է շարահյուսական վերակառուցում:
Բայական համակարգեր. Ժամանակաձևերի և եղանակների փոխակերպումը
Բայական համակարգը երկու լեզուներում էլ չափազանց զարգացած է, բայց գործում է տարբեր սկզբունքներով:
- Հայերենի բայը. Ունի դիմաթվային վերջավորություններ, ժամանակային բարդ համակարգ (անցյալ, ներկա, ապառնի) և եղանակային ձևեր (սահմանական, ըղձական, հարկադրական, պայմանական, հրամայական), որոնք հաճախ արտահայտվում են օժանդակ բայերի և վերջավորությունների միջոցով:
- Տսվանայի բայը. Բնութագրվում է բայարմատին նախորդող և հաջորդող տարատեսակ մասնիկների կցմամբ: Բայի դիմային և ժամանակային ձևերը ձևավորվում են սուբյեկտիվ նախդիրների, ժամանակային ցուցիչների և ասպեկտային մասնիկների համակցմամբ: Տսվանայում կարևոր դեր ունեն նաև բայական ածանցները, որոնք փոխում են բայի իմաստը (օրինակ՝ պատճառական, փոխադարձ, անդրադարձ ձևեր):
Հայերենից տսվանա թարգմանելիս կարևոր է ճիշտ վերարտադրել գործողության կատարման եղանակն ու կերպը: Հայերենի դերբայական կառույցները և անկատար/կատարյալ հակադրությունները տսվանայում պահանջում են համապատասխան ասպեկտային մասնիկների ճշգրիտ ընտրություն:
Մշակութային տեղայնացում և իմաստային ադապտացիա
Լեզուն մշակույթի արտացոլումն է, և հայերենն ու տսվանան ներկայացնում են միանգամայն տարբեր աշխարհագրական ու պատմական միջավայրեր: Սա անմիջականորեն անդրադառնում է բառապաշարի վրա:
Օրինակ՝ հայերենն ունի լեռնային ռելիեֆին, ձմռանը, խաղողագործությանը և քրիստոնեական ավանդույթներին բնորոշ հարուստ բառապաշար: Տսվանան, որով խոսում են հիմնականում Բոտսվանայում և Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունում, ձևավորվել է սավաննաների, անասնապահության և տեղական ավանդական հավատալիքների ազդեցությամբ: Տսվանա մշակույթում կենտրոնական հասկացություն է «Pula» (անձրև) բառը, որը միաժամանակ նշանակում է օրհնություն և հանդիսանում է Բոտսվանայի ազգային արժույթի անվանումը:
Թարգմանիչը պետք է խուսափի բառացի թարգմանություններից և փոխարենը կիրառի հետևյալ ռազմավարությունները.
- Նկարագրական թարգմանություն. Երբ տսվանայում բացակայում է հայերեն հասկացության ուղղակի համարժեքը (օրինակ՝ «խաչքար» կամ «տուֆ»):
- Մշակութային համարժեքների որոնում. Դարձվածքների և առած-ասացվածքների փոխարինում տվյալ լեզվամշակույթին հարազատ պատկերներով:
- Իմաստային տեղայնացում. Հասարակական-քաղաքական և իրավական տերմինների հարմարեցում տեղական համատեքստին:
Գործնական խորհուրդներ արդյունավետ թարգմանության համար
Հայերենից տսվանա թարգմանչական աշխատանքների որակը բարձրացնելու համար խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ կանոններին.
- Վերլուծեք նախադասության շարադասությունը. Հայերենի ճկուն շարադասությունը տսվանա փոխադրելիս միշտ ձգտեք պահպանել SVO (Ենթակա-Ստորոգյալ-Լրացում) կառուցվածքը, քանի որ տսվանայում շարադասությունն ավելի կայուն է:
- Ուշադրություն դարձրեք տոնայնությանը. Թեև գրավոր տսվանայում տոնային նշանները հիմնականում չեն պատկերվում, բառերի ընտրությունը պետք է կատարվի այնպես, որ բացառվի երկիմաստությունը, քանի որ տսվանան տոնային լեզու է:
- Օգտագործեք զուգահեռ կորպուսներ և բառարաններ. Քանի որ ուղիղ հայերեն-տսվանա բառարաններ գրեթե չկան, որպես միջնորդ լեզու կարելի է օգտագործել անգլերենը, սակայն մշտապես ստուգելով իմաստային համապատասխանությունը վերջնական տեքստում:
- Խորհրդակցեք կրողների հետ. Մշակութային նրբությունները, հատկապես երկխոսություններում կամ գրական տեքստերում, ճիշտ փոխանցելու համար անփոխարինելի է տսվանա լեզվի կրողների (native speakers) ներգրավումը խմբագրման փուլում:
Այսպիսով, հայերենից տսվանա թարգմանությունը պահանջում է ոչ միայն բառապաշարի տիրապետում, այլև երկու տարբեր լեզվաբանական աշխարհների քերականական և պատկերային համակարգերի խորը վերլուծություն: