Ketapele ya Phapang ya Dipuo: Se-Bantu le Se-Cushitic
Go fetolela mafoko go tswa mo puong ya Setswana go ya mo go se-Somali ke tiro e e tlhokang kitso e e tseneletseng ya thutapuo le ngwao ya dipuo tseno tsoo-pedi. Setswana, se e leng nngwe ya dipuo tsa se-Bantu mo borwa jwa Aferika, se na le kago le mekgwa e e farologaneng gotlhelele le se-Somali, se e leng puo ya se-Cushitic e e buiwang thata kwa Naka la Aferika. Ka ntlha ya phapang eno ya malapa a dipuo, bafetoleli ba tobana le dikgwetlho tse di farologaneng tsa thutapuo, thutamofoko, le go fetolela ngwao ka mokgwa o o maleba. Go tlhaloganya diteng tseno go thusa go dira gore molaetsa o o fetolwang o nne le thologelo e e siameng mme o se ke wa latlhegelwa ke bokao jwa one jwa ntlha. Ke ka jalo go leng botlhokwa gore mofetoleli a tlhaloganye phapang e e leng teng magareng ga thutapuo e e ikageletseng ka mafoko a se-Bantu le a se-Cushitic.
Phapang ya Kago ya Mafoko (Syntax le Word Order) Magareng ga Setswana le se-Somali
Nngwe ya dintlha tse di botlhokwa thata tse mofetoleli a tshwanetseng go di ela tlhoko ke kago ya mafoko kgotsa tatelano ya mafoko mo polelong. Setswana se latela kago ya Subject-Verb-Object (SVO), kwa go nang le sediri, lediri, le sedirwa. Ka sekai, mo polelong e e reng: "Mosimane o a ja tapole", mosimane ke sediri, o a ja ke lediri, mme tapole ke sedirwa. Kago eno e bonolo mme e tlhamaletse mo puong ya Setswana e bile e dirisa dinaledi tse di tshwanetseng go golagana le ditlhopha-maina tse di farologaneng.
Kafa letlhakoreng le lengwe, se-Somali gantsi se latela kago ya Subject-Object-Verb (SOV), le fa gone tatelano eno e ka fetofetoga go ya ka fa go tlhagisiwang dintlha ka gona mo polelong ka go dirisa dikarolwana tsa mogopolo kgotsa "focus particles" jaaka "baa", "ayaa", kgotsa "waxaa". Phapang eno e raya gore mofetoleli ga a kake a fetolela mafoko ka go a latelanya fela jaaka a kwetswe mo Setswaneng. O tshwanetse go lere lediri kwa bokhutlong jwa polelong mo se-Somaleng gore polelo e utlwale ka botlalo le go dirisa dikarolwana tsa mogopolo ka fa go tshwanetseng go supa gore ke ntlha efe e e botlhokwa mo polelong eo. Seno se tlhoka gore mofetoleli a fetole kago yotlhe ya polelo gape a rulaganye mogopolo ka tsela e e tlwaelegileng mo puong e e fetolelwang.
Ditlhopha-maina tsa Setswana le Bong jwa Maina mo se-Somaleng
Setswana se itsege ka thulaganyo e e rategang ya ditlhopha-maina (noun classes), e mo go yone maina otlhe a kgaoganngwang ka ditlhopha go ya ka ditlhogo tsa one. Ditlhogo tseno di laola dinaledi (concords) tsa lediri, matlhalosi, le maadingwa otlhe mo polelong. Eno ke kago e e raraaneng e e tlamang gore go nne le tumalano e e tletseng mo polelong yotlhe e bile e supa bokgoni jo bo kwa godimo jwa thutapuo ya Setswana.
Mo se-Somaleng, ga go na ditlhopha-maina jaaka tsa Setswana. Tsela e maina a kgaoganngwang ka yone e ikaegile ka bong (gender) — e leng bong-tona (masculine) le bong-tshadi (feminine). Bong jwa leina bo laola gore ke sekgatlhi (article) sefe se se tla kgokagantshwang le leina leo e le mogatlha (suffix). Ka sekai, maina a bong-tona a dirisa ditlhogo tse di nang le modumo wa "k" kgotsa "g" (jaaka -ka, -ga), mme a bong-tshadi a dirisa modumo wa "t" kgotsa "d" (jaaka -ta, -da). Se se raya gore fa o fetolela leina le le tswang mo go sengwe sa ditlhopha-maina tsa Setswana, o tshwanetse go tlhaloganya gore leina leo le wela mo bong-toneng kgotsa bong-tshading mo se-Somaleng gore o dirise megatlha e e maleba mme tumalano ya thutapuo e nne e e lolameng. Se se thibela go tlhagisa ditshegiso kgotsa diposo mo kwalong lo lo fetotsweng.
Tshekatsheko ya Lediri le Ditsela tsa go Conjugata
Dipuo tseno tsoo-pedi di na le ditsela tse di farologaneng tsa go laola madiri. Lediri la Setswana le tsenyeletsa dinaledi tsa sediri le tsa sedirwa, tse di dirang gore go nne le ditsela tse di rileng tsa go supa nako (tense) le seemo (aspect). Madiri a Setswana a ka fetolwa gape ka go dirisa mefutla ya dikaedi (extensions) jaaka go nna, go isa, le go dirisa (jaaka -ela, -isa, -ega) tse di fetolang bokao jwa lediri ka botlalo.
Mo se-Somaleng, lediri le lone le na le mekgwa e e raraaneng ya go conjugata, e e bontshang motho, bong, palo, le nako. Gape, se-Somali se dirisa madiri a a kgethegileng a a tlamang go supa gore a mofoko o a ganetswa (negation) kgotsa o a dumelwa. Mo go se-Somali, tsela e lediri le fetogang ka yone e ka ama le yone modumo wa lentswe (tone/pitch accent) o o ka fetolang bokao jwa lefoko gotlhelele. Bafetoleli ba tshwanetse go tsenelela mo thutapuong eno gore ba kgone go fetolela maemo a dipolelo ka go nepagala mme ba se ke ba tlogela dintlha tse di botlhokwa tsa nako kgotsa maikutlo a polelo.
Go Fetolela Maele le Diane ka go Leba Ditso tse di Farologaneng
Ngwao ke mogogoro o o tshegetsang puo nngwe le nngwe. Ka jalo, maele, diane, le dipolelo tsa tshwantsisho di amana thata le tikologo ya batho ba ba di buang. Setswana se na le diane tse dintsi tse di amanang le dikgomo, temo-thuo, le thulaganyo ya segosi (sekai: "Lentswe la kgosi le agelwa mosako" kgotsa "Kgomo e amusa e namane"). Dikgomo ke karolo e e botlhokwa ya botshelo le ngwao ya Batswana e bile di supa khumo le seriti mo setšhabeng.
Kafa ntlheng e nngwe, ngwao ya se-Somali e ikaegile thata ka botshelo jwa bo-nomade (bafaladi ba meraka) le go rua dikamelela. Mo se-Somaleng, dikamelela ("geel") ke tsone letlotlo le legolo le segolo sa ngwao. Ka jalo, diane tse dintsi tsa se-Somali di bua ka dikamelela, metsi, le go tsamaya sekgala se seleele mo sekakeng. Fa o fetolela seane sa Setswana se se buang ka dikgomo go ya kwa se-Somaleng, go ka nna ga se ka ga utlwala sentle fa o se fetolela ka go se tlhamalatsa. Go na le moo, o tshwanetse go dirisa thulaganyo ya transcreation (go fetolela molaetsa e seng mafoko) ka go kgetha seane sa se-Somali se se buang ka dikamelela se se nang le bokao jo bo tshwanang jwa boitshwaro kgotsa botlhale jwa seane sa Setswana. Seno se netefatsa gore babadi ba se-Somali ba tlhaloganya se se buiwang ka botlalo le ka tsela e e amesang maikutlo a bone.
Dintlha tse di Botlhokwa tsa go Fetolela ka Bokgoni
- Ela tlhoko tiriso ya Focus Particles mo se-Somaleng: Mo se-Somaleng, ga go na polelo e e feletseng e e ka bopiwang kwantle ga go dirisa dikarolwana tsa mogopolo (jaaka baa, ayaa, kgotsa waxaa). Dikarolwana tseno di supa gore ke karolo efe ya polelo e e rwalang molaetsa o o botlhokwa. Netefatsa gore o lemoga ntlha e e gatelelwang mo polelong ya Setswana mme o e tlhagise ka se-Somali o dirisa dikarolwana tseno ka fa go tshwanetseng.
- Go tlhaloganya modumo wa lentswe (Tone le Pitch): Le fa Setswana le se-Somali di na le mekgwa ya medumo ya mantswe e e farologaneng, mo se-Somaleng modumo kgotsa pitch accent e ka farologanya bong kgotsa palo ya maina mangwe. Sekaseka medumo eno go netefatsa gore mokwalo o o fetotsweng o balega sentle mme ga o tlhasele bokao jo bo farologaneng kgotsa go tsosa tlhakatlhakano.
- Tiriso ya Mafoko a a Adimilweng (Loanwords): Dipuo tseno tsoo-pedi di adimile mafoko mo dipuong tse dingwe ka ntlha ya ditso le dipuisano. Setswana se na le mafoko a le mantsi a se-English le se-Afrikaans, mme se-Somali se na le mafoko a a tswang mo go se-Arabic, se-Italian, le se-English. Fa o thulana le lentswe la se-English le le tlwaelegileng mo Setswaneng, netefatsa gore o kgetha lentswe le le maleba la se-Somali (kgotsa le le adimilweng mo go se-Arabic kgotsa se-English le le amogelesegileng) go na le go le fetolela ka tsela e e sa tlwaelegang mo setsheng sa thanolo.
- Dira diphetogo tsa ngwao (Cultural Adaptation): O se ke wa lebala go fetola maina a dlobo, dinako, ditsela tsa go dumedisa, le mekgwa ya go supa tlotlo go ya ka ditlwaelo tsa ngwao ya batho ba ba buang se-Somali. Seno se dira gore mokwalo o nne le thologelo e e siameng le go fitlha mo go babadi ba ba lebeletsweng ka tsela e e nolo.
Botlhokwa jwa go Lopolola le go Tlhatlhoba Mokwalo mo se-Somaleng
Tiro ya go fetolela ga e felele fela mo go kwaleng mafoko ka puo e nngwe. Fa o sena go fetolela polelo nngwe le nngwe, go botlhokwa thata go bala mokwalo otlhe o o fetotsoeng o o lebisang kwa puong ya se-Somali gore o utlwe thologelo ya one. Go dira jaalo go go thusa go lemoga dipolelo tse di utlwalang jaaka e kete ke dithanolo tse di tlhamaletseng tse di sa thologeng sentle. Kgato eno ya go lopolola (editing) le go tlhatlhoba (proofreading) e tshwanetse go dirwa ke motho yo o buang se-Somali e le puo ya gagwe ya ga mme e bile a na le kitso e e lekaneng ya Setswana, gore go netefatsiwe boleng jo bo kwa godimo jwa thanolo eno. Mokgwa ono o netefatsa gore molaetsa o fitlha ka botlalo le ka boammaaruri jo bo tletseng kwa go babadi ba se-Somali mme go tlhola thulaganyo e e lolameng ya puo e e tlhokegang mo go tsa kgwebo, thuto, le ditlhaeletsano tsa setšhaba.