Þýðingar á milli íslensku og persnesku (farsí) spanna brú á milli tveggja ólíkra greina indóevrópsku málaættarinnar. Annars vegar er íslenska, norðurgermanskt tungumál sem hefur varðveitt flókið beygingakerfi og forna málfræðistrúktúra, og hins vegar persneska, íranskt tungumál sem er að mestu leyti greinandi (analytical) og notar persnesk-arabíska stafrófið. Þótt tungumálin eigi sér fjarlægan sameiginlegan uppruna, krefst þýðing á milli þeirra djúprar þekkingar á bæði málfræðilegum strúktúrum og menningarlegum samhengjum.
1. Málfræðilegur munur: Flóknar beygingar gegn greinandi strúktúr
Einn stærsti munurinn á íslensku og persnesku liggur í málfræðilegri uppbyggingu þeirra. Íslenska er mjög beygingavænt tungumál þar sem nafnorð, lýsingarorð, fornöfn og greinir beygjast í fjórum föllum (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall), þremur kynjum (karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn) og tveimur tölum. Sagnir beygjast einnig eftir persónum, tölu, tíðum og háttum.
Persneska hefur hins vegar nánast alveg glatað beygingakerfi sínu fyrir nafnorð. Það eru engin málfræðileg kyn í persnesku (fornafnið „او“ getur þýtt hann, hún eða það) og engin föll í klassískum skilningi. Þess í stað notar persneska forsetningar og einkennandi tengingu sem nefnist Ezafe (bætt við sem stuttu „-e“ eða „-ye“ hljóði á milli nafnorða og lýsingarorða eða eignarfornafna) til að sýna tengsl á milli orða. Þýðandi þarf því að varpa flóknum íslenskum fallbeygingum yfir í persneskar forsetningasetningar og gæta þess að merkingu glatist ekki í ferlinu.
2. Setningaskipan og orðaröð: SVO gegn SOV
Íslenska notar almennt grunnorðaröðina SVO (frumlag - sögn - andlag), þótt hún fylgi einnig reglunni um sögn í öðru sæti (V2-reglunni). Setningaskipan í persnesku er hins vegar SOV (frumlag - andlag - sögn). Sögnin kemur nánast undantekningarlaust aftast í persneskum setningum.
Þessi munur á orðaröð krefst þess að þýðandinn endurskipuleggi hugsunina alveg þegar texti er fluttur á milli málanna. Þegar þýtt er úr íslensku yfir á persnesku er ekki hægt að þýða orð fyrir orð; greina þarf alla íslensku setninguna, finna aðalsögnina og færa hana aftast í persnesku þýðingunni, á meðan andlög og forsetningarliðir eru settir inn í miðja setninguna. Þetta verður sérstaklega flókið í löngum og flóknum íslenskum málsgreinum með mörgum aukasetningum.
3. Ritkerfi, leturgerð og stefna textans
Íslenska er skrifuð með latnesku letri frá vinstri til hægri (LTR), á meðan persneska notar persnesk-arabíska stafrófið sem skrifað er frá hægri til vinstri (RTL). Þetta skapar ekki aðeins tungumálalegar áskoranir heldur einnig tæknilegar áskoranir við umbrot og stafræna birtingu (formatting).
- Sértækir stafir: Íslenskir stafir eins og þ, æ, ö og sérhljóðar með broddum (á, é, í, ó, ú, ý) eiga sér enga beina samsvörun í persnesku og þarf að umrita þá nákvæmlega þegar um er að ræða eiginnöfn eða staðaheiti.
- Tölustafir: Þótt persneska noti arabískt ritkerfi, þa notar hún persneska útgáfu af indó-arabískum tölustöfum (۰, ۱, ۲, ۳, ۴, ۵, ۶, ۷, ۸, ۹) sem eru frábrugðnir vestrænum tölustöfum.
- Hönnun og stefna: Við þýðingu á vefsíðum, bæklingum eða hugbúnaði þarf að spegla allt útlit (layout) þar sem augað les persneska textann frá hægri til vinstri.
4. Menningarleg staðfærsla og kurteisisstig (Ta'arof)
Ein flóknasta áskorunin í persneskum þýðingum er hið félagslega og menningarlega fyrirbæri Ta'arof. Þetta er flókið kerfi kurteisis, virðingar og félagslegrar hegðunar sem gegnsýrir allt persneskt samfélag og tungumál. Í persnesku skiptir miklu máli að velja rétt stig kurteisinnar og virðingarinnar eftir því hver viðmælandinn er.
Íslenska er mjög jafnaðarvænt tungumál þar sem allir eru þéraðir á sama hátt (með „þú“) og nánast enginn munur er gerður á tali við yfirmenn, kennara eða vini. Í persnesku er hins vegar skýr greinarmunur á óformlegu ávarpi (t.d. að nota „то“ - þú) og formlegu/virðulegu ávarpi (að nota „شما“ - þér, eða flóknari kurteisissagnir). Þegar þýtt er úr íslensku þarf þýðandinn að meta samhengið vandlega til að ákveða hvaða kurteisisstig á við í persneska textanum, svo að þýðingin hljómi ekki dónaleg eða óviðeigandi.
5. Áskoranir við óbeinar þýðingar (í gegnum ensku)
Í reynd eru margar þýðingar á milli íslensku og persnesku unnar sem óbeinar þýðingar, þar sem enska er notuð sem brúarmál (pivot language). Þótt þetta sé oft eina raunhæfa leiðin vegna skorts á tvítyngdum þýðendum sem ná yfir bæði málin, getur það leitt til þess að blæbrigði glatist eða rangtúlkanir eigi sér stað. Enska hefur til dæmis ekki sömu fallbeygingar og íslenska, og hún hefur ekki heldur Ta'arof-kerfi persneskunnar. Þess vegna ætti þýðandi sem notar ensku sem brúarmál að bera persneska textann saman við upprunalega íslenska textann til að athuga hvort málfræðilegar áherslur, svo sem viðtengingarháttur eða ákveðnar fallbeygingar, hafi skilað sér rétt á leiðinni.
6. Orðaforði, myndmál og orðatiltæki
Íslenskur orðaforði er ríkur af hugtökum sem tengjast náttúru, veðri, sjómennsku og norrænni goðafræði. Persneska hefur hins vegar þróast í öðru umhverfi og er undir miklum áhrifum frá klassískum skáldskap, íslam og austurlenskri heimspeki. Margar íslenskar myndlíkingar (t.d. „að bera kol í kolann“ eða „að róa á önnur mið“) hafa enga merkingu í persnesku og verður að þýða með því að finna menningarlega samsvarandi persneskt orðatiltæki eða útskýra merkinguna beint.
7. Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til að tryggja hágæða þýðingu á milli þessara tveggja tungumála ættu þýðendur að fylgja eftirfarandi leiðbeiningum:
- Greinið samhengið og lesendahópinn: Ákveðið fyrir fram hvort nota eigi formlegt eða óformlegt málfar í persneskunni.
- Forðist bókstaflegar þýðingar: Einblínið á merkingu heilla setninga fremur en einstakra orða til að tryggja að orðaröðin (SOV) verði eðlileg.
- Gætið að málfræðilegum kynjum: Þar sem persneska hefur ekki kyn, þarf stundum að bæta við skýringum (t.d. „kona“ eða „maður“) ef kyn persónu skiptir máli fyrir samhengi sögunnar eða textans.
- Notið viðeigandi tól og prófun: Vegna RTL ritkerfisins er mikilvægt að skoða lokaafurðina í persnesku leturgerðinni (t.d. Vazir eða Iran Sans) til að tryggja að engin vandamál komi upp við textatengingu (ligatures) eða stefnu textans.