Азыркы ааламдашуу доорунда ар кыл тил үй-бүлөлөрүнө кирген тилдердин ортосундагы түз байланыш жана котормо иши өзгөчө мааниге ээ болууда. Ушундай кызыктуу жана ошол эле учурда татаал багыттардын бири – алтай тилдер үй-бүлөсүнүн түрк тобуна кирген кыргыз тилинен, Нигер-Конго тилдер үй-бүлөсүнө таандык игбо тилине которуу процесси болуп саналат. Бул эки тил лингвистикалык структурасы, генеалогиялык теги жана маданий контексти боюнча бири-биринен кескин айырмаланат. Аталган макалада кыргыз-игбо котормосунун негизги илимий аспектилери, кездешүүчү кыйынчылыктар жана аларды чечүү жолдору тууралуу кеңири сөз болот.
1. Синтаксистик айырмачылыктар жана сөз тартибинин трансформациясы
Кыргыз тили типологиялык жактан агглютинативдик тилдердин катарына кирет жана сүйлөмдөгү негизги сөз тартиби SOV (ээ – толтуруучу – баяндооч) схемасына баш ийет. Мында этиш дайыма сүйлөмдүн аягында келет жана бардык грамматикалык маанилер мүчөлөр (суффикстер) аркылуу туюнтулат. Ал эми Батыш Африкада (негизинен Нигерияда) кеңири таралган игбо тили аналитикалык элементтери басымдуулук кылган жана сөз тартиби SVO (ээ – баяндооч – толтуруучу) болгон тилдердин катарын толуктайт.
Бул синтаксистик айырмачылык котормочудан сүйлөмдүн түзүлүшүн толугу менен өзгөртүүнү талап кылат. Мисалы, кыргыз тилиндеги «Мен кечээ китепканадан жаңы китеп сатып алдым» деген сүйлөмдү игбо тилине которууда, биринчи кезекте кыймыл-аракетти билдирген этишти (сатып алдым – azụrụ m) сүйлөмдүн ортосуна, ээден кийин жайгаштыруу зарыл. Игбо тилиндеги түзүлүш болжол менен мындай болот: «Мен сатып алдым жаңы китеп кечээ китепканадан» (Azụrụ m akwụkwọ ọhụrụ n'ọba akwụkwọ ụnyaahụ). Эгерде бул синтаксистик реструктуризация туура жүргүзүлбөсө, котормо максаттуу тилдин ээси үчүн түшүнүксүз же жасалма угулуп калат.
2. Морфологиялык түзүлүш: Агглютинацияга каршы Аналитизм
Кыргыз тилинин негизги куралы – мүчө улоо (агглютинация). Бир гана сөз тамырына бир нече мүчө улануу менен жаңы сөз же грамматикалык форма жасалат (мисалы: ата – аталар – аталарыбыз – аталарыбыздан). Бул жерде ар бир мүчө өз алдынча так аныкталган грамматикалык маанини алып жүрөт.
Игбо тилинде болсо мындай узун суффикстердин тизмеги кездешпейт. Грамматикалык маанилер көбүнчө көмөкчү сөздөр, предлогдор жана этиштин алдына кошулуучу префикстер аркылуу берилет. Кыргыз тилиндеги жөндөмө мүчөлөрүн (атооч, илик, барыш, табыш, жатыш, чыгыш) игбо тилине которууда предлогдорду туура тандоо өтө маанилүү. Маселен, чыгыш жөндөмөсүнүн «-дан» мүчөсү игбо тилиндеги «site na» (баштоо чекити) же жөн гана орунду билдирген жалпы «na» предлогу менен алмаштырылат. Бул айырмачылыкты билүү котормонун тактыгын камсыз кылуучу негизги фактор болуп саналат.
3. Тоналдуулуктун мааниси жана фонетика-семантикалык тоскоолдуктар
Игбо тилинин эң татаал өзгөчөлүктөрүнүн бири – анын тоналдык тил экендигинде. Мында сөздүн мааниси же сүйлөмдүн грамматикалык түзүлүшү үндүн бийиктигине (тонго) түздөн-түз көз каранды. Игбо тилинде негизги үч тон бар: жогорку (High), төмөнкү (Low) жана ортоңку же төмөндөөчү (Downstep). Жазууда бул тондор атайын диакритикалык белгилер менен көрсөтүлүшү мүмкүн, бирок көп учурда контекстке карап аныкталат.
Мисалы, игбо тилиндеги «akwa» сөзү тондордун айтылышына жараша таптакыр башка маанилерди берет:
- ákwá (жогорку-жогорку тон) – ыйлоо (crying)
- àkwà (tөмөнкү-төмөнкү тон) – керебет (bed)
- àkwá (төмөнкү-жогорку тон) – жумуртка (egg)
- ákwà (жогорку-төмөнкү тон) – кездеме, кийим (cloth)
4. Сериалдык этиш конструкциялары (Serial Verb Constructions)
Батыш африкалык тилдердин, анын ичинде игбо тилинин дагы бир уникалдуу кубулушу – бул сериалдык этиштер болуп саналат. Мында бир эле субъект тарабынан жасалган бир нече кыймыл-аракет эч кандай союздарсыз (жана, бирок ж.б.) бир сүйлөмдө удаалаш тизилип келет. Мисалы, кыргыз тилиндеги «Ал баланы көтөрүп келди» же «Ал сууну алып келди» деген сүйлөмдөрдү алсак, бул жерде «алып» жана «келди» деген эки этиш бир эле маанини (алып келүү) туюнтат.
Игбо тилинде бул кубулуш «weta» (wee - алуу, ta - келүү) сыяктуу сериалдык этиштердин кошулуусунан жаралат. Бирок кененирээк контекстте, сүйлөмдүн ичинде этиштер катар-катар тизилет: «O gbọtara mmiri ṅụọ» (Ал сууну алып ичти – сөзмө-сөз: Ал сууну тартты келди ичти). Мындай конструкцияларды кыргызчага которгондо чакчыл катышкан татаал этиштерди колдонуу туура болот, ал эми кыргызчадан игбочологондо аларды өзүнчө этиштердин тизмеги катары берүү кажет.
5. Маданий адаптация жана эквиваленти жок лексика
Котормо – бул жөн гана сөздөрдү алмаштыруу эмес, бул маданияттар ортосундагы көпүрө. Кыргыз жана игбо элдеринин тарыхый өнүгүү жолу, жашоо образы жана географиялык шарты бири-биринен өтө алыс. Кыргыз маданияты көчмөн турмуш, мал чарбачылык (ат, кой, төө) жана тоолуу аймактын климаты менен тыгыз байланышкан. Ал аймактагы жашоо образы игбо элиникинен олуттуу айырмаланат. Ал эми игбо эли токойлуу жана тропикалык Батыш Африкада жашап, дыйканчылык (өзгөчө ямс өстүрүү) жана соода-сатык менен алектенген.
Бул айырмачылык эквиваленти жок лексиканы которууда чоң маселе жаратат:
- Кыргыз тилиндеги реалийлер: Жайлоо, кымыз, боз үй, шырдак, улак тартыш. Игбо маданиятында бул түшүнүктөрдүн түздөн-түз эквиваленти жок. Буларды игбо тилине которууда транслитерация ыкмасын колдонуп, артынан кашанын ичинде түшүндүрмө берүү сунушталат. Мисалы, «боз үй» сөзүн игбо тилине «yurt (ụlọ nla nke ndị nomad)» деп түшүндүрсө болот.
- Игбо тилиндеги реалийлер: Yam (Ji - ямс тамыры), Chi (Ар бир адамдын жеке тагдырын аныктаган кудайлык рух), Obi (Үй-бүлө башчысынын конок тосуучу үйү). Бул терминдер кыргыз окурманына бейтааныш. Ошондуктан кыргыз тилине которгондо сүрөттөмө котормо же шилтемелер (сноска) аркылуу маанисин ачып берүү зарыл.
6. Котормочулар үчүн практикалык кеңештер
Кыргыз тилинен игбо тилине сапаттуу которууну камсыз кылуу үчүн төмөнкү эрежелерди сактоо сунушталат:
- Түз котормодон качыңыз: Сүйлөмдүн түзүлүшүн дайыма SVO форматына ылайыктап кайра түзүңүз. Грамматикалык жөндөмөлөрдүн маанисин предлогдордун жардамы менен берүүгө машыгыңыз.
- Контексттик сөздүктөрдү колдонуңуз: Тоналдуулуктан улам келип чыгуучу каталарды болтурбоо үчүн сөздөрдүн маанисин сүйлөмдүн жалпы мазмуну аркылуу текшериңиз.
- Маданий айырмачылыктарды түшүндүрүңүз: Эки элдин тең өзгөчө терминдери кездешкенде, окурмандарга түшүнүктүү болушу үчүн кыскача маданий чечмелөөлөрдү кошуп кетиңиз.
- Технологиялык куралдарды колдонуу: Эки тилдин ортосундагы түз сөздүктөр аз болгондуктан, параллелдүү корпустарды жана ишенимдүү ортомчу тилдерди (мисалы, англис тили) грамматикалык структураны тактоо үчүн колдонсо болот. Бирок акыркы редакцияны сөзсүз түрдө эне тили игбо же кыргыз тили болгон адистер жасашы керек.
Жыйынтыктап айтканда, кыргыз тилинен игбо тилине которуу процесси лингвисттерден жана котормочулардан жогорку деңгээлдеги кесипкөйлүктү требовать этет. Бул эки тилдин ортосундагы айырмачылыктар тил илими үчүн чоң изилдөө талаасы болуп саналат жана бул багыттагы иштер эки башка континенттеги элдердин маданий жакындашуусуна зор салым кошот.