Тарҷумаи байнизабонӣ ҳамеша як раванди мураккаб ва серпаҳлу мебошад, хусусан вақте ки сухан дар бораи ду забоне меравад, ки ба оилаҳои комилан гуногуни забонӣ тааллуқ доранд ва дар минтақаҳои ҷуғрофии аз ҳам дур истифода мешаванд. Забони тоҷикӣ, ки як забони ҳиндуаврупоӣ (шохаи эронӣ) аст, ва забони тсвана (ё сецуана), ки ба оилаи забонҳои банту (гурӯҳи нигер-конго) тааллуқ дорад, сохторҳо, синтаксис ва консепсияҳои фарҳангии комилан мутафовитро доро мебошанд. Ин мақола ба таври муфассал хусусиятҳо, мушкилоти асосӣ ва маслиҳатҳои муфидро барои тарҷумаи босифат аз забони тоҷикӣ ба забони тсвана баррасӣ мекунад.
1. Тафовути сохторӣ ва синтаксиси ҷумлаҳо
Яке аз мушкилоти бузургтарин дар раванди тарҷумаи матнҳо аз забони тоҷикӣ ба забони тсвана ин сохтори ҷумлаҳо ва тартиби ҷойгиршавии аъзои ҷумла мебошад. Забони тоҷикӣ умуман аз сохтори ҷумлаи SOV (Мубтадо - Аъзои пайрав - Хабар) пайравӣ мекунад, гарчанде ки баъзан тартиби аъзои ҷумла метавонад озод бошад. Дар забони тоҷикӣ феъл одатан дар охири ҷумла меояд.
Баръакси ин, забони тсвана ба забонҳои SVO (Мубтадо - Феъл - Пуркунанда) тааллуқ дорад. Тарҷумон бояд қодир бошад, ки сохтори ҷумлаи тоҷикиро пурра вайрон карда, онро мутобиқи талаботи синтаксиси забони тсвана аз нав созад. Масалан, ҷумлаи тоҷикии "Ман китобро хондам" дар забони тсвана бояд ҳамчун "Ман хондам китобро" (Ke badile buka) тарҷума шавад. Ҳангоми тарҷумаи ҷумлаҳои мураккаб ин раванд боз ҳам душвортар мешавад, зеро ҷумлаҳои пайрав ва пайвандҳо дар ду забон вазифаҳои гуногунро иҷро мекунанд.
2. Системаи синфҳои исм дар забони тсвана ва мувофиқати он
Забони тсвана, ба монанди аксари забонҳои оилаи банту, дорои системаи мураккаби синфҳои исм мебошад. Исмҳо дар ин забон ба 9-18 синфи гуногун вобаста ба маъно ва шакли танҳову ҷамъ тақсим мешаванд. Ҳар як синфи исм префикси махсуси худро дорад ва ин префикс бояд бо тамоми аъзои дигари ҷумла, аз ҷумла сифатҳо, ҷонишинҳо ва феълҳо мувофиқат кунад.
Дар забони тоҷикӣ бошад, системаи ҷинсият (мардона, занона ва миёна) вуҷуд надорад ва исмҳо танҳо бо кӯмаки бандакҳо ё пасвандҳои ҷамъбандӣ муайян карда мешаванд. Тарҷумон ҳангоми аз тоҷикӣ ба тсвана гардонидани исм бояд аввал синфи мувофиқи исмро дар забони тсвана пайдо кунад ва сипас тамоми ҷумларо аз ҷиҳати грамматикӣ бо он мувофиқ созад. Ин дақиқӣ ва дониши амиқи морфологияи забони тсванаро талаб мекунад.
3. Истифодаи Изофат ва муодилҳои он дар забони тсвана
Изофат яке аз хусусиятҳои хостарин ва муҳимтарини грамматикаи забони тоҷикӣ мебошад. Он барои пайваст кардани исм бо сифат ё исми дигар ва нишон додани муносибати соҳибият ё тавсиф истифода мешавад (масалан, "китоби сурх" ё "хонаи падар").
Дар забони тсвана барои нишон додани соҳибият ва тавсиф сохторҳои тамоман дигар истифода мешаванд. Барои соҳибият коннективҳои махсус (possessive concords) истифода мешаванд, ки онҳо देखील ба синфи исми соҳиб вобастаанд. Масалан, "хонаи падар" ба тсвана ҳамчун "ntlo ya rre" тарҷума мешавад, ки дар он "ya" пайванди соҳибият барои синфи исми "ntlo" (хона) мебошад. Барои тавсиф бошад, сифатҳо ё ибораҳои сифатӣ истифода мешаванд, ки онҳо низ префикси мувофиқро талаб мекунанд. Тарҷумон бояд ҳамеша диққат диҳад, ки муносибатҳои изофӣ дар забони тоҷикӣ ба таври дуруст ба низоми коннективҳои тсвана кӯчонида шаванд.
4. Агглютинация ва сохтори феълҳо
Забони тсвана забони агглютинативӣ аст, яъне маъноҳои гуногуни грамматикӣ, аз ҷумла замон, шахс, шумора, тарзи феъл ва инкор ба воситаи пайваст кардани префиксҳо ва пасвандҳои гуногун ба решаи феъл ифода меёбанд. Як калимаи феълӣ дар забони тсвана метавонад тамоми як ҷумларо дар забони тоҷикӣ ифода кунад.
Масалан, феъли тоҷикии "онҳо ба мо нагуфтанд" дар забони тсвана метавонад дар шакли як калимаи мураккаби "ga ba a re bolelela" ифода ёбад, ки дар он ҳар як ҳиҷо вазифаи грамматикии худро дорад (инкор, шахс, пурракунанда ва реша). Тарҷумон бояд қобилияти таҳлили дақиқи замонҳо ва тарзҳои феълии тоҷикиро дошта бошад, то ки таркибҳои агглютинативии мувофиқро дар забони тсвана созад.
5. Локализатсияи фарҳангӣ ва мушкилоти лексикӣ
Илова ба фарқиятҳои грамматикӣ, монеаи калонтарин дар тарҷума фарқияти фарҳангӣ мебошад. Тоҷикистон ва кишварҳои истифодабарандаи забони тсвана (ба монанди Ботсвана ва Африқои Ҷанубӣ) дорои анъанаҳо, тарзи ҳаёт, иқлим ва таърихи комилан фарқкунанда мебошанд. Бисёр мафҳумҳои фарҳангии тоҷикӣ муодили мустақим дар забони тсвана надоранд.
- Мафҳумҳои исломӣ ва миллӣ: Калимаҳое ба монанди "ҳалол", "намоз", "ифтор" ё идҳои миллӣ ба монанди "Наврӯз" ва тарзи ҳаёти кӯҳистонӣ дар забони тсвана калимаҳои муодил надоранд. Дар ин ҳолатҳо тарҷумон бояд аз усули транслитератсия бо тавзеҳот ё тарҷумаи тавсифӣ истифода кунад.
- Мафҳумҳои маишӣ ва таомҳо: Таомҳои миллӣ ба монанди "оши палав", "қурутоб" ё асбобҳои рӯзгор ба монанди "дегдон" ва "танӯр" бояд бо назардошти контексти фарҳангии хонандаи тсваназабон шарҳ дода шаванд.
- Мафҳумҳои табиӣ ва ҷуғрофӣ: Иқлими Тоҷикистон (кӯҳҳо, барф, чор фасли сол) аз иқлими хушки Ботсвана ва минтақаи Калаҳари фарқ мекунад. Калимаҳои марбут ба барф, пирях ва обҳои кӯҳӣ дар забони тсвана метавонанд бо душворӣ тарҷума шаванд ва ё истилоҳҳои умумиро талаб кунанд.
6. Тавсияҳои амалӣ барои тарҷумонҳои касбӣ
Барои ба даст овардани тарҷумаи дақиқ ва равон аз забони тоҷикӣ ба забони тсвана, риояи нуктаҳои зерин тавсия дода мешавад:
- Таҳлили амиқи контекст: Ҳеҷ гоҳ матнро калима ба калима тарҷума накунед. Маънои умумии ҷумларо дарк карда, онро бо сохтори табиии забони тсвана аз нав ифода намоед.
- Истифодаи луғатҳои дузабона ва сарчашмаҳои муътамад: Азбаски луғатҳои мустақими тоҷикӣ-тсвана хеле камёбанд, тарҷумонҳо аксар вақт маҷбуранд аз забонҳои миёнарав (ба монанди англисӣ ё русӣ) истифода баранд. Дар ин раванд эҳтиёткор будан лозим аст, то маънои аслии матн гум нашавад.
- Ошноӣ бо фарҳанги ҳарду миллат: Барои тарҷумаи бомуваффақият, омӯхтани урфу одат ва тарзи ҳаёти мардуми тсвана ва тоҷикон аҳамияти ҳаётӣ дорад. Ин ба шумо кӯмак мекунад, ки истиораҳо ва зарбулмасалҳоро ба таври табиӣ тарҷума кунед.
- Таҳрири ниҳоӣ аз ҷониби гӯяндаи бумӣ (Native Speaker): Матни тарҷумашуда бояд ҳатман аз ҷониби шахсе, ки забони тсвана забони модариаш мебошад, таҳрир карда шавад. Ин кафолат медиҳад, ки матн на танҳо аз ҷиҳати грамматикӣ дуруст аст, балки барои хонандаи маҳаллӣ табиӣ ва равон садо медиҳад.
Дар ниҳоят, тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони тсвана пули муҳими фарҳангиро байни Осиёи Марказӣ ва Африқои Ҷанубӣ месозад. Бо риояи қоидаҳои синтаксисӣ, фаҳмиши хусусиятҳои морфологии забони тсвана ва таваҷҷӯҳ ба ҷузъиёти фарҳангӣ, метавон тарҷумаҳои сатҳи баланд ва касбиро пешниҳод намуд.