Íslenska og shona (einnig nefnt chiShona) eru tvö gerólík tungumál sem eiga sér hvorki sameiginlegan uppruna né söguleg tengsl. Íslenska er norðurgermanskt beygingarmál sem varðveitt hefur forna málfræðistrúktúra, á meðan shona er bantúmál sem talað er af milljónum manna í Simbabve og nágrannalöndum í sunnanverðri Afríku. Þegar ráðist er í þýðingar á milli þessara mála mætast tvö ólík kerfi: flókið beygingekerfi norðursins og skeytingarkerfi afríska bantúmálsins. Þessi grein fjallar um helstu áskoranir, málfræðilegan mun og hagnýt ráð við þýðingar úr íslensku yfir í shona.
Beygingar vs. Nafnorðaflokkar og samhljóðun
Undirstaða íslenskrar málfræði er fallbeyging nafnorða, lýsingarorða og greinis, auk þriggja málfræðilegra kynja. Íslenskt orð breytir um endingu eftir því hvort það er í nefnifalli, þolfalli, þágufalli eða eignarfalli. Í shona er fallbeyging hins vegar ekki til. Þess í stað er tungumálið byggt upp á nafnorðaflokkum (noun classes), sem eru á bilinu 18 til 20 eftir greiningu málfræðinga.
Hver nafnorðaflokkur í shona flokkar orð eftir ákveðnum merkingarflokkum (t.d. fólk, plöntur, dýr, tól, óhlutstæð hugtök eða staðsetningar). Nafnorðin bera sérstök forskeyti sem ákvarða flokkinn. Þegar nafnorð hefur verið flokkað ræður það útliti allra annarra orða í setningunni sem tengjast því. Lýsingarorð, sagnir og fornöfn verða að hafa samhljóða forskeyti (concord agreement). Fyrir þýðanda úr íslensku þýðir þetta að ekki er hægt að flytja málfræðilegt kyn eða fall yfir í shona; greina verður merkingarlegan kjarna íslenska nafnorðsins, staðsetja hann í réttum shona-nafnorðaflokki og samræma alla setninguna út frá því.
Sagnir og skeytingarkerfið (Agglutination)
Íslenskar sagnir breytast mikið eftir persónum, tíðum og háttum og oft þarf hjálparsagnir til að mynda mismunandi þætti (t.d. „ég er að lesa“ eða „ég hafði gert“). Shona flokkast sem skeytingarmál þar sem mörgum málfræðilegum upplýsingum er þjappað saman í eitt orð með því að bæta for- og viðskeytum við sagnarrótina.
Í einni samsettri sögn í shona er hægt að tjá hver framkvæmir verkið, hvenær það gerist, hver verður fyrir því, og hvort aðgerðin sé endurtekin eða gagnkvæm. Til dæmis verður íslenska setningin „ég elska þig“ að einu orði í shona: ndinokuda. Hér stendur „ndi-“ fyrir „ég“ (frumlag), „-no-“ gefur til kynna nútíð, „-ku-“ stendur fyrir „þig“ (andlag) og „-da“ er sagnarrótin yfir að elska. Þýðandi þarf því að brjóta niður íslenska sagnakerfið og endurraða upplýsingunum í rétta skeytingaröð í shona, þar sem röð forskeytanna fylgir ströngum reglum.
Tíðir og sagnbætur
Shona hefur mjög nákvæmt kerfi til að tjá tíma og hvernig atburðir eiga sér stað (aspect). Málið greinir á milli nálægrar fortíðar (atburðir sem gerðust í dag) og fjarlægrar fortíðar (atburðir sem gerðust fyrir gærinn). Íslenskan notar oft sömu sagntíðina („ég fór“) í báðum tilvikum og treystir á tímatengd atviksorð („ég fór áðan“ vs. „ég fór í fyrra“). Þegar þýtt er úr íslensku þarf þýðandinn að greina samhengið nákvæmlega til að velja rétta fortíðarformið í shona. Ef rangt form er valið getur það breytt tímalínu sögunnar algerlega í huga shona-mælanda.
Menningarleg staðfærsla og hugtakaforði
Menningarmunurinn á milli Íslands og Simbabve endurspeglast sterkt í orðaforðanum. Íslenskt samfélag á rætur í norðlægu loftslagi, sjávarútvegi og sauðfjárbúskap. Shona-menning er hins vegar mótuð af landbúnaði á hásléttum sunnanverðrar Afríku, þar sem fjölskyldukerfið og félagsleg samskipti fylgja öðrum strúktúrum.
Erfiðleikar koma upp þegar þýða þarf landfræðileg eða veðurfarsleg hugtök. Orð eins og „jökull“, „hálka“, „snjór“, „fjara“ eða „snjókoma“ eiga sér engin náttúruleg ígildi í shona. Hér verður þýðandinn að nota útskýrandi þýðingar (t.d. að þýða snjó sem „frosinn ís úr loftinu“ eða nota ensk tökuorð eins og sinou). Á sama hátt getur verið flókið að þýða íslensk hugtök yfir í shona þegar kemur að fjölskyldutengslum. Shona greinir mjög nákvæmlega á milli eldri og yngri systkina föður og móður, og hefur mörg sértæk orð yfir frændfólk eftir því hver tengslin eru, á meðan íslenskan notar almennari orð eins og „frændi“ eða „frænka“.
Gagnleg ráð handa þýðendum
- Ákvarðaðu nafnorðaflokkinn strax: Þegar þú þýðir nafnorð skaltu ávallt finna út hvaða flokki það tilheyrir í shona. Rangur flokkur leiðir til keðjuverkana af málfræðivillum í gegnum alla setninguna.
- Lærðu inn á flókið kerfi forskeyta: Skilningur á því hvernig samhljóðun (concord) virkar í shona er lykillinn að því að textinn verði læsilegur og náttúrulegur.
- Notaðu lýsandi þýðingar frekar en tökuorð: Til að varðveita gæði shona-málsins er betra að útskýra norræn hugtök með lýsandi hætti í stað þess að sletta enskum tökuorðum yfir í textann.
- Gefðu gaum að tónum og framburði: Þótt tónar séu sjaldnast merktir í ritmáli í shona, stýra þeir merkingu orða (t.d. getur sama stafsetning þýtt mismunandi hluti eftir tónhæð). Þýðandi verður að þekkja þennan mun til að forðast tvíræðni í samhenginu.
- Fáðu móðurmálshafa til yfirlestrar: Samvinna á milli íslensks þýðanda og shona-mælanda er besta leiðin til að tryggja að blæbrigði textans skili sér rétt og að málfarið sé eðlilegt.
Þýðingar á milli íslensku og shona eru mikil áskorun en jafnframt gefandi verkefni sem gerir þýðendum kleift að tengja saman tvo ólíka menningarheima. Með því að virða málfræðilega sérstöðu beggja mála og mæta menningarlegum hindrunum með skapandi lausnum má tryggja hágæða þýðingu sem flytur upprunalega boðskapinn óskertan á milli norðursins og suðursins.