Þýðingar á milli tungumála sem eiga ólíkan uppruna og eru töluð í gerólíkum menningarheimum eru ávallt flóknar. Þetta á sérstaklega við þegar þýtt er úr íslensku, norðurgermönsku máli með flókið beygingarkerfi, yfir í úrdú, indóarískt tungumál sem skrifað er með persnesk-arabísku letri (Nastaliq) og gegnsýrt er af félagslegum stigveldum og kurteisisvenjum. Fyrir vaxandi markaði, alþjóðleg samskipti og menningarlega miðlun er nákvæm íslensk-úrdú þýðing lykilatriði. Þessi grein fjallar ítarlega um þær áskoranir sem þýðendur standa frammi fyrir og hvernig má leysa þær til að tryggja hágæða staðfærslu.
Setningagerð og orðaröð: Frá SVO til SOV
Einn stærsti munurinn á íslensku og úrdú liggur í grunnsetningagerð þeirra. Íslenska fylgir yfirleitt SVO-mynstrinu (Frumlag - Sögn - Andlag), þótt hún hafi einnig sveigjanleika vegna sagnbeyginga og sagnasetningar (V2-reglunnar). Í úrdú er grunnorðaröðin hins vegar SOV (Frumlag - Andlag - Sögn).
Skoðum einfalt dæmi til útskýringar:
- Íslenska: „Maðurinn les bókina.“ (Frumlag: Maðurinn, Sögn: les, Andlag: bókina).
- Úrdú: „آدمی کتاب پڑھتا ہے۔“ (Man bók les - Frumlag: آدمی/maðurinn, Andlag: کتاب/bókina, Sögn: پڑھتا ہے/les).
Þegar flóknari málsgreinar með aukasetningum, lýsingarorðum og atviksorðum eru þýddar, verður þýðandinn að endurskipuleggja setninguna algerlega í huga sér. Ef þýtt er beint getur textinn orðið óskiljanlegur eða verulega stirður á úrdú. Þýðandinn verður að hafa fullkomið vald á því hvernig á að staðsetja sagnirnar aftast í setningunni og tryggja rétt flæði. Þetta á einnig við um hjálparsagnir og neitanir, sem raðast upp á alveg nýjan hátt í úrdú-málfræði.
Málfræðilegt kyn, beygingar og eftirsetningar
Íslenska er þekkt fyrir flókið beygingarkerfi sitt með fjórum föllum (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall) og þremur málfræðilegum kynjum (karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn). Nafnorð, lýsingarorð, greinir og fornöfn beygjast öll í samræmi við kyn, tölu og fall. Þetta flókna samræmi krefst mikillar nákvæmni frá þýðendum.
Úrdú hefur einnig málfræðilegt kyn, en aðeins tvö: karlkyn (مذکر - muzakkar) og kvenkyn (مؤنث - muannas). Hvorugkyn fyrirfinnst ekki. Hlutir sem eru hvorugkyns á íslensku (eins og „hús“ eða „borð“) verða annaðhvort karlkyns eða kvenkyns í úrdú (t.d. er borð/میز kvenkyns en hús/گھر er karlkyns). Samræmi kyns er gríðarlega mikilvægt í úrdú þar sem sagnir, lýsingarorð og eignarfornöfn breyta formi sínu eftir kyni nafnorðsins sem þau vísa til eða lýsa.
Auk þess notar úrdú ekki forsetningar á sama hátt og íslenska, heldur eftirsetningar (postpositions). Þetta þýðir að í stað þess að segja „í húsinu“ (forsetning á undan nafnorði) segir maður í úrdú „húsinu í“ (گھر میں - ghar mein). Þetta krefst þess að þýðandinn breyti hugsunarhætti sínum varðandi tengsl orða í setningunni og fallstjórn, þar sem eftirsetningar í úrdú stýra falli nafnorðsins yfir í svokallað beygt form (oblique case).
Kurteisisstig og félagslegur skrásetning (Register)
Íslenskt samfélag er mjög jafnréttissinnað og endurspeglast það í tungumálinu. Íslendingar nota nánast eingöngu persónufornafnið „þú“ yfir alla, óháð aldri, stöðu eða titli. Þérun er nánast útdauð í nútímamáli og er aðeins notuð í mjög sérstökum, hátíðlegum samhengjum.
Í úrdú er staðan allt önnur. Tungumálið hefur þrjú mismunandi stig kurteisis og virðingar í persónufornöfnum og sagnbeygingum:
- آپ (Aap): Mjög formlegt og sýnir mikla virðingu. Notað fyrir eldra fólk, yfirmenn, ókunnuga og í opinberum skrifum. Þetta form krefst þess að sögnin sé í fleirtölu til að sýna virðingu.
- تم (Tum): Hálf-formlegt eða óformlegt. Notað á milli vina, jafningja eða til yngra fólks sem maður þekkir vel.
- تو (Tu): Mjög óformlegt, stundum talið ókurteist. Notað í mjög nánum samböndum (t.d. til ungra barna) eða í trúarlegu eða ljóðrænu samhengi, en ber að forðast í flestum faglegum þýðingum.
Þegar texti er þýddur úr íslensku yfir í úrdú þarf þýðandinn að greina samhengið vandlega. Hver er mælandinn og hver er viðtakandinn? Ef íslenskur viðskiptatexti sem notar vinalegt en faglegt tónalag er þýddur yfir á úrdú, verður að nota „Aap“ formið til að forðast að virka dónalegur eða ófaglegur. Þetta val hefur áhrif á alla sagnbeyginguna í úrdú setningunni.
Ritkerfið og tæknilegar áskoranir: Nastaliq og hægri-til-vinstri (RTL) texti
Tæknileg hlið þýðinga er oft vanmetin. Íslenska notar latneska stafrófið og er skrifuð frá vinstri til hægri (LTR). Úrdú notar persnesk-arabískt letur, venjulega í hinu flókna og listræna Nastaliq-skrautritunarformi, og er skrifað frá hægri til vinstri (RTL).
Þetta skapar nokkrar tæknilegar áskoranir í stafrænni miðlun, vefhönnun og umbroti:
- Samhæfing í vefhönnun: Nauðsynlegt er að nota HTML-attribútið
dir="rtl"á þeim hlutum síðunnar sem innihalda úrdú texta til að tryggja að greinarmerki og orð birtist í réttri röð. Annars geta punktar og svigar endað á röngum stað. - Leturgerðir (Fonts): Nastaliq-letrið krefst sérhæfðra leturgerða á vefnum (eins og Jameel Noori Nastaleeq eða Noto Nastaliq Urdu) til að textinn sé læsilegur og fallegur. Ef tölvan eða vafrinn fellur aftur á venjulegt arabískt Naskh-letur getur textinn litið út fyrir að vera stirður og óeðlilegur fyrir móðurmálstalandi úrdúmenn.
- Tölustafir og greinarmerki: Úrdú notar stundum önnur tákn fyrir tölustafi og greinarmerki (t.d. úrdú-spurningarmerki „؟“ og kommu „،“). Gæta þarf þess að þessi tákn snúi rétt í RTL umhverfi.
Menningarleg staðfæring (Localization) og orðatiltæki
Tungumál er spegill menningarinnar. Íslenskar bókmenntir, daglegt tal og viðskiptamál eru full af myndmáli sem tengist náttúru, veðri, sjómennsku og norrænni goðafræði. Dæmi um þetta eru orðatiltæki eins og „að róa á sömu mið“, „að gefa undir fótinn“ eða „að liggja í láginni“.
Í Pakistan og á öðrum svæðum þar sem úrdú er töluð er menningin undir miklum áhrifum frá íslam, persneskum bókmenntum og suðurasískum hefðum. Hugtök og myndmál tengjast oft öðrum veruleika. Beinar þýðingar á íslenskum veðurfarsmyndhverfingum (t.d. „að rigna eldi og brennisteini“ eða „svalur eins og gúrka“) munu ekki meika sens á úrdú. Þýðandinn verður að finna sambærileg úrdú-orðatiltæki (t.d. nota persnesk-ættuð spakmæli eða staðbundin líkindamál) sem miðla nákvæmlega sömu tilfinningu og merkingu á hátt sem markhópurinn skilur samstundis.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til að tryggja að þýðingin verði sem best skulu þýðendur og verkefnastjórar fylgja þessum lykilráðum:
- Greindu markhópinn: Ákvarðaðu strax í upphafi hvaða kurteisisstig (Aap eða Tum) hentar best fyrir textann byggt á samhengi og aldri viðtakenda.
- Forðastu vélþýðingar án yfirlestrar: Vélþýðingar á milli íslensku og úrdú eru enn mjög óáreiðanlegar vegna skorts á samhliða textagögnum (parallel corpora) á netinu. Mannlegur þýðandi með úrdú sem móðurmál er algjör nauðsyn til að tryggja gæði.
- Prófaðu útlit textans: Gakktu úr skugga um að RTL-umbrot virki rétt á öllum skjáum og að engin orð skolist til eða greinarmerki endi á röngum stað í hönnuninni.
- Varðveittu tóninn en ekki orðin: Leyfðu þér að endurskipuleggja setningar og nota staðbundin hugtök svo textinn hljómi náttúrulega og sannfærandi á úrdú.
- Gefðu gaum að trúarlegum blæbrigðum: Úrdú er ríkt af hugtökum sem eiga rætur í arabísku og persnesku sem tengjast trúarlegri kurteisi (t.d. „Insha'Allah“ eða „Masha'Allah“). Þessi hugtök eru oft notuð í daglegu máli og jafnvel viðskiptalífinu, og því þarf að meta hvort slíkum blæbrigðum eigi að bæta við þýðinguna til að hún hljómi sem best.