Cyflwyniad i'r Her Ieithyddol: Pontio'r Geltaidd a'r Semiteg
Mae cyfieithu testun o'r Gymraeg (iaith Geltaidd o deulu'r Indo-Ewropeaidd) i'r Hebraeg (iaith Semitaidd o deulu'r Affro-Asiaidd) yn her unigryw ac ysgogol i gyfieithwyr proffesiynol. Nid oes unrhyw berthynas deuluol na hanesyddol agos rhwng y ddwy iaith hyn, ac mae eu strwythurau gramadegol yn gweithredu ar egwyddorion hollol wahanol. Mae'r Gymraeg yn adnabyddus am ei system dreigladau dechreuol gymhleth a'i chystrawen Verf-Goddrych-Gwrthrych (VSO), tra bod Hebraeg Fodern yn defnyddio strwythur mwy llinellol o fath Goddrych-Berf-Gwrthrych (SVO) ynghyd â system morffolegol hynod ddiddorol sy'n seiliedig ar wreiddiau cytsain tri-llythyren (Shoresh). Er mwyn cyflawni cyfieithiad cywir ac effeithiol, mae angen mwy na chyfieithu geiriau unigol; mae angen traws-greu (transcreation) sy'n parchu rheolau gramadegol a naws ddiwylliannol y ddwy ochr.
Trefn Geiriau a Chystrawen: O frawddegau VSO i SVO
Un o'r gwahaniaethau mwyaf sylfaenol y mae'n rhaid i gyfieithydd fynd i'r afael ag ef yw trefn geiriau. Mewn brawddeg Gymraeg safonol, y ferf sydd ar ddechrau'r frawddeg fel arfer (er enghraifft: "Ysgrifennodd y bardd y cerddi"). Yma, mae gennym drefn VSO ddi-gam. Fodd bynnag, yn yr Hebraeg Fodern, y drefn arferol yw SVO (er enghraifft: "המשורר כתב את השירים" - Y bardd [Goddrych] ysgrifennodd [Berf] y cerddi [Gwrthrych]).
Wrth drosi o'r Gymraeg i'r Hebraeg, rhaid i'r cyfieithydd ail-drefnu'r holl elfennau cystrawennol hyn fel bod y llif yn swnio'n hollol naturiol i siaradwr Hebraeg brodorol. Ymhellach, mae angen rhoi sylw arbennig i'r gronyn gwrthrych penodol yn yr Hebraeg, sef "את" (et). Nid oes cyfatebiaeth iddo yn y Gymraeg, ond mae'n rheol anhyblyg yn yr Hebraeg fod rhaid ei ddefnyddio o flaen gwrthrych penodol. Byddai hepgor y gronyn hwn yn gwneud i'r cyfieithiad ymddangos yn anghywir ac yn anbroffesiynol iawn.
Morffoleg: Treigladau yn erbyn Gwreiddiau a Phatrymau Semitaidd
Mae morffoleg y Gymraeg yn dibynnu ar newidiadau ynganu ar ddechrau geiriau, a elwir yn dreigladau (meddal, trwynol, a llaes). Mae'r treigladau hyn yn digwydd oherwydd rheolau cystrawennol penodol, cenedl enwau, neu ddefnydd o arddodiaid a rhagenwau. I'r gwrthwyneb, mae'r Hebraeg yn gweithredu system forffolegol fewnol hynod systematig ond tra wahanol. Mae bron pob gair yn yr Hebraeg yn deillio o wreiddyn cytsain sylfaenol (Shoresh, fel arfer gyda thair cytsain) ac yn cael ei gyfuno â phatrymau llafariaid penodol i ffurfio enwau (Mishkalim) neu ferfau (Binyanim).
Mae saith patrwm berfol (Binyanim) yn yr Hebraeg, ac mae pob un yn rhoi lliw ac ystyr penodol i'r gwreiddyn (gweithredol, goddefol, adlewyrchol, neu achosol). Er enghraifft, gall un gwreiddyn olygu "dysgu", ond trwy newid y Binyan, gall olygu "cael ei ddysgu" neu "addysgu rhywun arall". Wrth gyfieithu o'r Gymraeg, rhaid i'r cyfieithydd ddeall yn fanwl berthynas weithredol a semanteg y ferf wreiddiol er mwyn dewis y Binyan cywir yn yr Hebraeg, gan fod unrhyw gamgymeriad yn gallu trawsnewid ystyr y frawddeg gyfan yn llwyr.
Cenedl Ramadegol a Chytundeb: Rheolau Cysondeb Llym
Er bod gan y Gymraeg a'r Hebraeg ddwy genhedl ramadegol (gwrywaidd a benywaidd), mae gofynion cytundeb yr Hebraeg yn llawer mwy llym ac eang. Yn y Gymraeg, mae cenedl yn effeithio ar y fannod ac ar dreigladau ansoddeiriau dilynol. Yn yr Hebraeg, rhaid i bron pob elfen o'r frawddeg gyd-fynd o ran cenedl a rhif. Mae hyn yn cynnwys ansoddeiriau, rhifolion, a berfau ym mhob amser (presennol, gorffennol, a dyfodol).
Wrth gyfieithu testun cyfeiriol neu orchmynion o'r Gymraeg (lle nad yw cenedl y person yn effeithio ar ffurf y ferf amhersonol neu luosog, fel "Darllenwch"), rhaid i'r cyfieithydd Hebraeg wybod pwy yn union yw'r derbynnydd. Er enghraifft:
- קרא (K'ra) - "Darllen" (gorchymyn i un gwryw).
- קראי (Kir'i) - "Darllen" (gorchymyn i un fenyw).
- קראו (Kir'u) - "Darllenwch" (gorchymyn i grŵp o bobl).
Mae'r diffyg gwybodaeth hon mewn dogfennau gwreiddiol Cymraeg yn gallu bod yn rhwystr mawr i gyfieithwyr, ac mae angen cyd-destun manwl neu eglurhad gan y cleient er mwyn osgoi camgyfieithu rhyw neu greu anghysondeb ieithyddol.
Arddodiaid Rhediadol a Pherthynas Feddiannol
Nodwedd gyffredin ddiddorol rhwng y ddwy iaith yw defnyddio arddodiaid rhediadol. Yn y Gymraeg, mae arddodiaid fel "i", "ar", ac "at" yn newid eu ffurf i ymgorffori'r rhagenw (e.e. "iddi hi", "arnom ni"). Mae'r Hebraeg yn dilyn patrwm tebyg iawn, gan atodi rhagddodiaid ac ôl-ddodiaid personol i arddodiaid (e.e. "לה" [lah - iddi hi], "עלינו" [aleinu - arnom ni]).
Fodd bynnag, mae'r Hebraeg yn wahanol o ran sut mae'n trin perthynas feddiannol. Mewn Cymraeg llafar a ffurfiol, rydym yn defnyddio rhagenwau meddiannol o flaen enwau (e.e. "fy llyfr i" neu "eu tŷ hwy"). Mewn Hebraeg, mae dwy ffordd o fynegi hyn: y ffordd ddadansoddol gan ddefnyddio'r gair "של" (shel - o/eiddo) fel "הספר שלי" (y llyfr ohonof i), neu'r ffordd synthetig trwy atodi ôl-ddodiad meddiannol yn uniongyrchol i'r enw, megis "ספרי" (sifri - fy llyfr). Rhaid i'r cyfieithydd benderfynu ar lefel priodol o arddull a ffurfioldeb; mae'r ffurf synthetig yn gyffredin iawn mewn llenyddiaeth a dogfennau cyfreithiol, tra bod y ffurf ddadansoddol yn fwy addas ar gyfer cynnwys digidol a marchnata modern.
Cyfeiriadedd Testun o'r Dde i'r Chwith (RTL) a Heriau Digidol
Nid mater o eiriau yn unig yw cyfieithu o'r Gymraeg i'r Hebraeg; mae'n her dechnegol ddigidol sylweddol. Ysgrifennir y Gymraeg o'r chwith i'r dde (LTR) gan ddefnyddio'r wyddor Ladin, tra bod yr Hebraeg yn defnyddio gwyddor unigryw ac yn cael ei hysgrifennu o'r dde i'r chwith (RTL). Wrth gyfieithu gwefannau, apiau, neu ddogfennau PDF, rhaid i'r tîm technegol a'r cyfieithydd gydweithio i sicrhau bod dyluniad y dudalen yn cael ei adlewyrchu (mirroring) yn gywir.
Mae angen defnyddio priodweddau CSS fel direction: rtl; a thagiau HTML addas er mwyn atal pwnctuasiwn, rhifau, a geiriau benthyg Saesneg neu Gymraeg rhag ymddangos yn y lle anghywir o fewn y testun Hebraeg. Mae cyfieithiad perffaith yn gallu cael ei ddifetha'n llwyr os yw'r cynllun RTL wedi'i ffurfweddu'n anghywir.
Cynghorion Ymarferol i Gyfieithwyr o'r Gymraeg i'r Hebraeg
I unrhyw un sy'n ymgymryd â phrosiect cyfieithu rhyngrwyd neu ddogfennau rhyngddynt, dyma'r cynghorion pwysicaf i sicrhau ansawdd uchel:
- Dadansoddwch y Gynulleidfa Darged: Penderfynwch a yw'r testun Hebraeg angen bod yn ffurfiol iawn (gan ddefnyddio ôl-ddodiaid synthetig) neu'n fodern ac yn hygyrch (gan ddefnyddio cystrawennau dadansoddol).
- Traws-grewch Idiomau: Peidiwch byth â chyfieithu idiomau Cymraeg yn llythrennol. Dewch o hyd i idiom Hebraeg cyfatebol sy'n cario'r un ystyr ddiwylliannol (er enghraifft, mae "taro'r hoelen ar ei phen" yn cyfateb i "פגיעה בול" yn yr Hebraeg).
- Defnyddiwch Systemau Rheoli Termau (Glossaries): Cadwch restr o dermau allweddol, yn enwedig ar gyfer geirfa dechnegol, cyfreithiol, neu farchnata, i sicrhau cysondeb ar draws dogfennau hir.
- Gwirio Cyfeiriad Pwnctuasiwn: Rhowch sylw ychwanegol i nodau fel cwestiynau, dyfyniadau, a cromfachau, gan y gallant gamymddwyn wrth drawsnewid LTR i RTL.