Қазақ және түрік тілдері — екеуі де Алтай тілдері отбасының түркі тармағына жататын, тамырлас тілдер. Олардың арасындағы генетикалық жақындық, ортақ лексикалық қор және ұқсас грамматикалық құрылым (агглютинативтілік, SOV — Бастауыш-Пысықтауыш-Баяндауыш сөз тәртібі) аударма процесін жеңілдететіндей көрінуі мүмкін. Дегенмен, қазақ тілінен түрік тіліне кәсіби аударма жасау — бұл жай ғана сөздерді сөздіктегі баламаларымен алмастыру емес. Әр тілдің ғасырлар бойы қалыптасқан өзіндік даму жолы, мәдени ерекшеліктері және грамматикалық нәзік тұстары бар. Бұл мақалада қазақ-түрік аудармасының негізгі аспектілерін, кездесетін қиындықтарды және сапалы аударма жасауға арналған практикалық кеңестерді қарастырамыз.

1. Грамматикалық ұқсастықтар мен айырмашылықтар

Екі тіл де агглютинативті болғандықтан, сөздерге жұрнақтар мен жалғаулардың тізбектеле жалғануы арқылы жаңа мағыналар мен синтаксистік байланыстар жасалады. Бірақ бұл ұқсастықтың артында үлкен айырмашылықтар жатыр:

Септік жүйесі: Қазақ тілінде 7 септік болса, түрік тілінде 6 септік бар. Қазақ тіліндегі Көмектес септігі (мен/бен/пен жалғаулары) түрік тілінде дербес септік ретінде қарастырылмайды. Оның орнына "ile" шылауы немесе оның қысқарған және сөзге біріккен "-la/-le" қосымшасы қолданылады. Аудармашы осы жалғаулардың мағыналық сәйкестігін дәл анықтауы керек.
Шақтар жүйесі: Түрік тіліндегі етістік шақтары қазақ тіліндегі шақтарға толық сәйкес келе бермейді. Мысалы, түрік тіліндегі осы шақтың негізгі түрі (Şimdiki Zaman - "-iyor" қосымшасы) қазақ тіліндегі нақ осы шаққа (оқып жатыр) сәйкес келгенімен, түрік тілінде ол кейде ауыспалы осы шақ немесе келер шақ мағынасында да қолданыла береді. Сондай-ақ, түрік тіліндегі өткен шақтың "-miş" тұлғасы (Belirsiz Geçmiş Zaman) қазақ тіліндегі "-пты/-пті" (болған екен, келіпті) тұлғасына ұқсас, бірақ түрік тілінде оның қолданылу аясы әлдеқайда кең және жиі кездеседі.
Жақтық жалғаулар: Екі тілде де жақтық жалғаулардың қолданылуы ұқсас болғанымен, түрік тілінде сөйлемде жіктеу есімдіктерін (мен, сен, ол) қолданбай-ақ сөйлем құрау өте жиі кездеседі, себебі етістіктің соңындағы жалғау субъектіні нақты көрсетіп тұрады. Қазақ тілінде де бұл заңдылық бар, бірақ ресми стильде есімдіктер жиірек жазылады.

2. "Жалған достар" немесе семантикалық тұзақтар

Қазақ және түрік тілдерінде дыбысталуы немесе жазылуы өте ұқсас, бірақ мағыналары мүлдем басқа сөздер өте көп. Бұларды тіл білімінде "аудармашының жалған достары" (false friends) деп атайды. Бұл тұзақтарға түспеу — сапалы аударманың басты шарты.

Осындай сөздердің бірнеше мысалы:

Аяқ (Ayak): Қазақ тілінде бұл дене мүшесін білдірсе, түрік тілінде де осы мағынаны білдіреді. Бірақ қазақ тіліндегі "ыдыс-аяқ" дегендегі аяқ сөзі түрік тілінде мүлдем басқаша аударылады (kap kacak немесе tabak çanak).
Қонақ (Konak): Қазақ тілінде "қонақ" — үйге келген адам (misafir). Ал түрік тілінде "konak" — үлкен зәулім үй, вилла немесе қонақ үй мағынасында қолданылады. Түрік тіліндегі қонаққа сәйкес келетін сөз — "misafir" немесе "konuk".
Кітапхана (Kütüphane): Бұл сөз түрік тілінде де кітапхана (библиотека) дегенді білдіреді. Алайда, қазақ тіліндегі "емхана", "дәріхана" сөздері түрік тілінде мүлдем басқа түбірлермен беріледі (дәріхана — eczane, емхана — poliklinik/hastane).
Тұз (Tuz): Екі тілде де тағамға қосатын тұзды білдіреді. Алайда, қазақ тіліндегі "түз" (дала, сырт) сөзі түрік тіліндегі "dışarı" немесе "bozkır" сөздерімен беріледі, ал түрік тілінде "düz" сөзі тегіс, жазық дегенді білдіреді.
Сау (Sağ): Қазақ тілінде "сау" сөзі денсаулыққа қатысты айтылса, түрік тілінде "sağ" сөзі негізінен "оң жақ" (оң қол) немесе "тірі" (hayatta) дегенді білдіреді. "Сау болыңыз" дегенді түрік тіліне "Sağ olun" деп аударуға болады, бірақ оның мағынасы көбіне "рақмет" дегенге жақын.

3. Мәдени коннотациялар мен фразеологизмдерді аудару

Кез келген аударманың ең күрделі бөлігі — ұлттық нақышқа ие сөздерді (реалияларды) және тұрақты сөз тіркестерін аудару. Қазақ және түрік халықтарының тарихы мен діни наным-сенімдері ортақ болғанымен, тұрмыс-тіршілігі мен өмір сүру салтындағы айырмашылықтар тілде де көрініс тапқан.

Түрік тілінде сыпайылық пен күнделікті қарым-қатынас этикетіне байланысты қалыптасқан фразалар өте көп. Мысалы:

Kolay gelsin: Бір жұмыспен немесе іспен айналысып жатқан адамға айтылатын тілек. Қазақ тілінде бұған ең жақын балама — "Іске сәт!" немесе "Жұмыс өнімді болсын!".
Sıhhatler olsun: Шомылып шыққан немесе шаш қидырған адамға айтылады. Қазақ мәдениетінде мұндай жағдайда арнайы тұрақты фраза сирек қолданылады, сондықтан аудармашы контекстке қарай "Суыңыз жұғымды болсын!" немесе мағыналық аударма жасауы керек.
Afiyet olsun: Ас ішу барысында немесе тамақтанар алдында айтылатын сөз. Қазақ тілінде бұл "Асыңыз дәмді болсын!" немесе "Ас болсын!" деп аударылады.

Сонымен қатар, қазақ тіліндегі мақал-мәтелдерді түрік тіліне сөзбе-сөз аударуға болмайды. Түрік тіліндегі баламасын табу керек. Мысалы, қазақтың "Көз қорқақ, қол батыр" мақалы түрік тілінде "Göz korkar, el yapar" емес, көбінесе "Başlamak bitirmenin yarısıdır" (Бастау — бітірудің жартысы) немесе ұқсас мағынадағы фразеологизмдермен беріледі.

4. Жазбаша стиль және ресми құжаттарды аудару ерекшеліктері

Түрік тіліндегі ресми-іскери стиль қазақ тілімен салыстырғанда латын және батыс тілдерінің, сондай-ақ осман түрік тілінің ықпалымен қалыптасқан терминологияға көбірек сүйенеді. Құжаттарды аударған кезде мына жайттарды ескеру қажет:

Заң және әкімшілік терминдер: Қазақ тіліндегі көптеген заң терминдері орыс тілінің немесе халықаралық сөздердің ықпалымен қалыптасқан. Түрік тілінде бұл сөздердің көбі араб, парсы немесе таза түрік түбірлерінен жасалған. Мысалы, "Конституция" — түрікше "Anayasa", "Азамат" — "Vatandaş", "Сот" — "Mahkeme", "Заң" — "Kanun".
Сөйлем құрылымы: Түрік ресми стилінде өте ұзын, күрделі құрмалас сөйлемдер жиі кездеседі. Қазақ тілінен аударғанда сөйлемнің логикалық құрылымын бұзбай, түрік тілінің синтаксистік нормаларына сәйкес баяндауышты сөйлемнің соңына қою заңдылығын қатаң сақтау керек.

5. Қазақ тілінен түрік тіліне сапалы аударуға арналған 5 маңызды кеңес

Тәжірибелі аудармашылар мен контент жасаушылар үшін келесі ережелерді сақтау ұсынылады:

Контекстті талдау: Ешқашан сөздерді жеке-жеке аудармаңыз. Тұтас сөйлемнің немесе абзацтың мағынасын түсініп барып, оны түрік тілінде табиғи естілетіндей етіп қайта құрастырыңыз.
Сөздіктермен жұмыс: Тек қарапайым аударма сөздіктерді ғана емес, түрік тілінің түсіндірме сөздігін (Türk Dil Kurumu - TDK сөздігі) қолданыңыз. Бұл сөздің дәл мағынасын және қолданылу аясын түсінуге көмектеседі.
Стильді сақтау: Түпнұсқа мәтіннің стилін (ғылыми, көркем, ресми-іскери, ауызекі сөйлеу) анықтап, аудармада осы стильдік шекарадан шықпаңыз.
Мәдени бейімдеу (Локализация): Егер мәтін жарнамалық немесе маркетингтік сипатта болса, оны түрік аудиториясының менталитеті мен мәдени құндылықтарына сәйкес бейімдеңіз.
Редакциялау және түзету: Аударылған мәтінді түрік тілінің ана тілі ретінде сөйлейтін маманға (native speaker) тексерту мәтіннің табиғилығы мен қатесіздігіне кепілдік береді.

Қорытынды

Қазақ тілінен түрік тіліне аудару — бұл тек тілдік білімді ғана емес, сонымен бірге екі халықтың мәдениетін, тарихын және дүниетанымын терең түсінуді талап ететін шығармашылық процесс. Ортақ түркілік тамыр аудармашыға көмектескенімен, тілдік нюанстарға салғырт қарау үлкен қателіктерге әкелуі мүмкін. Сондықтан әрбір сөз бен сөйлемнің астында жатқан мағыналық реңктерге мән беру — кәсібиліктің басты белгісі.

Traduzir Cazaque para turco - Tradutor online gratuito e gramática correta | FrancoTraduzir