Даяаршлын эрин зуунд улс орнуудын хоорондын харилцаа, мэдээлэл солилцоо урьд өмнөхөөсөө илүү хурдацтай хөгжиж байна. Үүний хэрээр холын зайд орших, өөр өөр хэлний бүлэгт хамаарах хэлнүүдийн хооронд орчуулга хийх шаардлага нэмэгдэж байна. Үүний нэг жишээ бол Алтай язгуурын Монгол хэлнээс Баруун Герман төрлийн Африкаанс (Afrikaans) хэл рүү хөрвүүлэх үйл явц юм. Африкаанс хэл нь Өмнөд Африк болон Намиби улсад голчлон хэрэглэгддэг, Голланд хэлнээс гаралтай боловч өөрийн гэсэн өвөрмөц дүрэм, соёлын онцлогийг агуулсан хэл юм. Энэхүү нийтлэлээр Монгол хэлнээс Африкаанс хэл рүү хөрвүүлэхэд анхаарах бүтцийн болон соёлын онцлог, тулгарах бэрхшээл, тэдгээрийг шийдвэрлэх үр дүнтэй орчуулгын аргуудыг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
Монгол болон Африкаанс хэлний өгүүлбэрийн бүтцийн ялгаа
Орчуулгын явцад хамгийн түрүүнд тулгардаг бэрхшээл бол өгүүлбэрийн бүтэц буюу синтаксийн эрс ялгаатай байдал юм. Монгол хэл нь залгамал (agglutinative) хэл бөгөөд өгүүлбэрийн үндсэн бүтэц нь "Эзэн бие - Тусагдахуун - Үйл үг" буюу SOV (Subject-Object-Verb) дараалалтай байдаг. Монгол хэлэнд өгүүлбэрийн төгсгөлд үйл үг орж, утгыг бүрэн илэрхийлдэг. Мөн үгсийн харилцааг нэр үгийн тийн ялгал болон үйл үгийн нөхцөлүүдээр зохицуулдаг.
Харин Африкаанс хэл нь аналитик (analytic) хэл бөгөөд өгүүлбэрийн үндсэн дараалал нь "Эзэн бие - Үйл үг - Тусагдахуун" буюу SVO (Subject-Verb-Object) бүтэцтэй. Гэхдээ Африкаанс хэлний үйл үгийн байрлал нь туслах үйл үг хэрэглэх үед эсвэл хамааралтай өгүүлбэрт (subordinate clause) SOV бүтэц рүү шилжих хандлагатай байдаг бөгөөд үүнийг герман хэлний "V2" дүрэм гэж нэрлэдэг. Жишээлбэл, туслах үйл үг орсон өгүүлбэрт үндсэн үйл үг нь өгүүлбэрийн хамгийн төгсгөлд ордог. Энэхүү бүтцийн зөрүүг зөв ойлгож хөрвүүлэхгүй бол орчуулга нь утга замбараагүй, хиймэл сонсогдох аюултай.
Африкаанс хэлний өвөрмөц дүрэм: Давхар үгүйсгэл
Африкаанс хэлний нэгэн маш өвөрмөц бөгөөд бусад герман төрлийн хэлнээс ялгарах онцлог бол давхар үгүйсгэл (double negation) юм. Энэ дүрэм ёсоор үгүйсгэсэн утгатай өгүүлбэрт "nie" (үгүй/биш) гэдэг үг өгүүлбэрийн дунд болон төгсгөлд хоёр удаа ордог. Жишээлбэл, "Би түүнийг хараагүй" гэдгийг Африкаанс хэлээр "Ek het hom nie gesien nie" гэж орчуулдаг бөгөөд энд "nie" гэсэн үгүйсгэлийн үг хоёр удаа орж байна.
Монгол хэлэнд үгүйсгэх утгыг үйл үгэнд залгах нөхцөл (жишээ нь: -хгүй, -гүй) эсвэл "эс", "үл" гэсэн туслах үгээр өгүүлбэрийн төгсгөл эсвэл үйл үгийн өмнө нэг л удаа илэрхийлдэг тул Африкаанс хэл рүү хөрвүүлэхдээ хоёр дахь үгүйсгэлийн үгийг орхигдуулахгүй байх нь хэл зүйн зөв бүтэц үүсгэхэд нэн чухал юм.
Үйл үгийн цаг болон хэв шинж
Монгол хэл нь үйл үгийн цаг (одоо, өнгөрсөн, ирээдүй) болон хэв шинжийг маш нарийн тодорхойлдог олон төрлийн дагавар, нөхцөлтэй. Түүнчлэн үйл явдлын үргэлжлэх байдал, дуусах хугацааг тодотгосон нөхцөлүүд өргөн хэрэглэгддэг. Африкаанс хэлний хувьд үйл үгийн хувирал харьцангуй хялбаршуулсан байдаг. Энд нэр үгийн хүйс (gender) гэж байхгүй бөгөөд үйл үг нь биеэр хувилдаггүй (жишээ нь, би, чи, тэр гэхэд үйл үг хэвээрээ байна).
Гэвч цагийг илэрхийлэхдээ Африкаанс хэл нь туслах үйл үгсийг өргөн ашигладаг. Өнгөрсөн цагийг илэрхийлэхэд ихэвчлэн "het" туслах үйл үгийг үндсэн үйл үгийн өмнө "ge-" угтвартай хамт хэрэглэдэг (жишээ нь: "het gesê" - "хэлсэн"). Ирээдүй цагийг "sal" туслах үйл үгээр илэрхийлдэг. Орчуулагч хүн Монгол хэлний үйл үгийн нарийн уян хатан байдлыг Африкаанс хэлний туслах үйл үг болон нөхцөлүүдийг ашиглан оновчтой буулгах ур чадвартай байх ёстой.
Соёлын нөхцөл ба нэр томьёоны нутагшуулалт
Ямар ч орчуулгын хамгийн чухал хэсэг бол тухайн ард түмний соёл, сэтгэлгээний онцлогийг зөв илэрхийлэх явдал юм. Монголчууд нүүдлийн мал аж ахуйн соёлтой тул мал ахуй, цаг агаар, байгаль дэлхийтэй холбоотой маш олон өвөрмөц хэлц үг, зүйр цэцэн үг хэрэглэдэг. Жишээлбэл, "унасан газар, угаасан ус" гэсэн хэлцийг шууд утгаар нь орчуулбал Африкаанс хэлтэй уншигчдад ойлгомжгүй байна. Үүнийг Африкаанс хэлний ижил утгатай "geboorteland" (төрсөн нутаг) эсвэл соёлын хувьд ойрхон хэлцээр солих шаардлагатай.
Африкаанс хэл нь өөрөө Өмнөд Африкийн өвөрмөц газар нутаг, түүх, соёлтой холбоотой үг хэллэгээр баялаг. "Braai" (гал дээр мах шарах), "Koppie" (жижиг толгой толгод), "Lekker" (сайхан, амттай, таатай) гэх мэт үгс нь зөвхөн хэл шинжлэлийн утгаас гадна соёлын гүн гүнзгий агуулгатай байдаг. Эдгээр соёлын бодит байдлыг (realia) Монгол хэл рүү хөрвүүлэх эсвэл Монгол соёлын үгсийг Африкаанс хэл рүү буулгахдаа тайлбар орчуулга эсвэл контекстэд тохирсон дүйцэх үгийг сонгох нь орчуулгыг амьд, байгалийн мэт болгодог.
Монгол хэлнээс Африкаанс хэл рүү амжилттай орчуулах зөвлөмжүүд
Эдгээр хоёр хэлний хооронд чанартай орчуулга хийхэд дараах практик алхмуудыг баримтлах нь зүйтэй:
- Өгүүлбэрийг хэт урт болгохоос зайлсхийх: Монгол хэлний урт, олон дагавар бүхий нийлмэл өгүүлбэрийг Африкаанс хэл рүү орчуулахдаа утга санааг нь хувааж, хэд хэдэн богино, тодорхой өгүүлбэр болгох нь уншихад илүү хялбар болгодог.
- Зөв үгсийн сан (Glossary) үүсгэх: Техникийн болон соёлын нарийн нэр томьёог орчуулахын өмнө хоёр хэлний дүйцэх толь бичиг үүсгэх нь орчуулгын туршид нэг нэр томьёог тогтвортой хэрэглэхэд тусална.
- Англи хэлийг гүүр болгон ашиглахдаа анхаарах: Монгол-Африкаанс хэлний шууд толь бичиг ховор байдаг тул Англи хэлийг зуучлагч хэл болгон ашиглах нь элбэг. Гэхдээ Англи хэлнээс орчуулах явцад утга алдагдахаас сэргийлж, эх өгүүлбэрийн логик утгыг ямагт хянах хэрэгтэй.
- Эх хэлний редактор ажиллуулах: Бэлэн болсон Африкаанс хэл дээрх орчуулгыг тухайн хэлээр ярьдаг уугуул иргэн (native speaker) эсвэл мэргэжлийн хянан найруулагчаар засуулах нь орчуулгын чанарыг баталгаажуулах хамгийн шилдэг арга юм.
Эцэст нь тэмдэглэхэд, Монгол хэлнээс Африкаанс хэл рүү хөрвүүлэх нь зөвхөн үг заах төдий ажил биш, харин хоёр өөр сэтгэлгээний хэв маяг, түүхэн соёлыг хооронд нь холбох гүүр юм. Хэлний бүтцийн нарийн дүрэм, соёлын онцлогийг хүндэтгэн үзэж хийсэн орчуулга л уншигчдын сэтгэлд хүрч чадна.