Өнөөгийн даяаршил, соёлын солилцооны эрин үед Азийн гүнээс Африкийн өмнөд хязгаар хүртэлх хэл шинжлэлийн харилцаа улам бүр чухал болж байна. Алтай язгуурын Монгол хэл болон Банту төрлийн Зул (Исизулу) хэлний хоорондын орчуулга нь хоёр өөр соёл, сэтгэлгээний онцлогийг холбодог хамгийн сонирхолтой бөгөөд нарийн төвөгтэй салбар юм. Энэхүү нийтлэлээр Монгол хэлнээс Зул хэл рүү хөрвүүлэх явцад тулгардаг хэл шинжлэлийн үндсэн сорилтууд, өгүүлбэрийн бүтцийн өөрчлөлт, дүрмийн онцлогууд болон соёлын нутагшуулалтыг оновчтой шийдэх арга замуудыг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
1. Өгүүлбэрийн бүтцийн ялгаа ба дахин төлөвлөлт (SOV ба SVO)
Монгол хэлнээс Зул хэл рүү орчуулахад хамгийн түрүүнд тулгардаг томоохон бэрхшээл бол өгүүлбэрийн дараалал юм. Монгол хэл нь SOV (Өгүүлэгдэхүүн - Тусагдахуун - Өгүүлэхүүн) бүтэцтэй буюу үйл үг нь өгүүлбэрийн хамгийн ард ордог онцлогтой. Жишээлбэл, Монгол хэлээр "Би ном уншиж байна" гэж хэлдэг. Харин Зул хэл нь SVO (Өгүүлэгдэхүүн - Өгүүлэхүүн - Тусагдахуун) бүтэцтэй бөгөөд үйл үг нь тусагдахууныхаа өмнө орно. Зул хэлээр энэ нь "Би уншиж байна ном" (Ngіfunda іbhuku) гэж хөрвүүлэгдэнэ.
Орчуулагч нь өгүүлбэрийн утгыг алдагдуулахгүйгээр энэхүү бүтцийн шилжилтийг хийх шаардлагатай болдог. Ялангуяа олон хавсарсан ба нийлмэл өгүүлбэртэй албаны бичиг баримт, шинжлэх ухааны бичвэрийг орчуулахдаа Монгол өгүүлбэрийн урт, нарийн холбоосыг Зул хэлний богино, тодорхой бүтэц рүү задлан хувааж, утгын логик дарааллыг дахин зохион байгуулах нь хамгийн зөв стратеги болдог байна.
Орчуулагчийн анхаарах санамж: Монгол хэлний өгүүлбэрийн төгсгөлд байгаа үндсэн санаа буюу үйл үгийг Зул хэлний өгүүлбэрийн эхэнд эсвэл дунд хэсэгт зөв байршуулах нь өгүүлбэрийг уншихад ойлгомжтой, байгалийн мэт сонсогдоход шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэнэ.
2. Залгамал шинж чанар болон угтвар залгаасын систем
Хоёр хэл хоёулаа залгамал (agglutinative) хэлний бүлэгт багтдаг боловч үг бүтэх, хувирах зарчим нь эсрэг чиглэлтэй байдаг. Монгол хэл нь үгийн үндэсний ард дагавар, нөхцөлүүдийг дараалуулан залгах замаар шинэ утга үүсгэдэг (жишээ нь: гэр - гэрээс - гэрээсээ). Харин Зул хэлэнд угтвар залгаас (prefixes) хамгийн чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.
Зул хэлний үйл үг нь зөвхөн үйлдлийг заагаад зогсохгүй өгүүлэгдэхүүний ангилал, цаг хугацаа, тусагдахууны төлөөний үг зэргийг өөртөө багтаасан угтвар залгаасуудыг цуглуулан нэг урт үг болж хувирдаг. Үүнийг орчуулахын тулд Монгол хэлний тийн ялгал болон үйл үгийн дагавруудыг Зул хэлний зохих угтвар залгаастай зөв дүйцүүлэх дүрмийн нарийн мэдлэг шаардлагатай. Зул хэлний угтварыг буруу сонговол өгүүлбэрийн утга бүрэн өөрчлөгдөх эсвэл найруулгын бүдүүлэг алдаа болох аюултай.
3. Зул хэлний нэр үгийн ангилал (Noun Classes) ба түүний зохицол
Зул хэл нь Европын хэлнүүд шиг эр, эм хүйс гэж хуваадаггүй ч нэр үгсийг 15 орчим ангилалд (хуучин судалгаагаар 17-18 ангилал) хуваадаг. Эдгээр ангилалд хүн, амьтан, ургамал, багаж зэвсэг, хийсвэр ойлголт зэрэг багтана. Ангилал бүр нь өөрийн гэсэн өвөрмөц угтвар залгаастай (жишээ нь: umu-, aba-, isi-, izi- гэх мэт).
Орчуулгын явцад хамгийн төвөгтэй хэсэг нь ангилал хоорондын тохироо (noun class agreement) юм. Өгүүлбэрт орж байгаа тэмдэг нэр, үйл үг, төлөөний үг нь тухайн нэр үгийн ангилалд бүрэн захирагдаж, угтвар нь өөрчлөгддөг. Монгол хэлэнд ийм систем байхгүй тул орчуулагч тухайн Монгол нэр үгийг Зул хэлний ямар ангилалд хамаарахыг маш нарийн тодорхойлж, өгүүлбэрийн бусад гишүүдийг түүнд нийцүүлэн хувиргах ёстой.
4. Цаг хугацааны нарийн илэрхийлэл ба үйл үгийн байдлууд
Монгол хэлэнд үйл үгийн одоо, өнгөрсөн, ирээдүй цагийг заах олон тооны нөхцөлүүд болон байдлууд (цаг хугацааны болон давтамжийн нюансууд) байдаг. Зул хэлний хувьд цаг хугацааны систем нь маш баялаг бөгөөд одоо цагт ойрхон байгаа, саяхан болсон өнгөрсөн цаг, эртний өнгөрсөн цаг, ойрын болон холын ирээдүй цаг гэх мэтээр маш нарийн хуваагддаг.
Монгол бичвэрт байгаа "саяхан хийсэн үйлдэл" болон "эрт цагт болсон үйлдэл"-ийн ялгааг Зул хэлний үйл үгийн угтварын өөрчлөлтөөр гаргаж ирэх хэрэгтэй. Жишээлбэл, өнгөрсөн цагийг илэрхийлэхэд саяхан болсон үйл явдал уу, эсвэл олон жилийн өмнөх үйл явдал уу гэдгээс хамаарч үйл үгийн хэлбэр өөр өөр болно. Үүнийг дутуу орчуулбал бичвэрийн цаг хугацааны логик алдагдаж, уншигчдыг төөрөгдүүлнэ.
5. Соёлын нутагшуулалт (Localization) ба Хэлц үгийн орчуулга
Хэл код бол соёлын тусгал юм. Монголчууд нүүдэлчин соёлтой, мал аж ахуйн арвин баялаг үгсийн сантай бөгөөд бэлчээр, морь, цаг агаартай холбоотой маш олон хэлц үг хэрэглэдэг. Харин Зул үндэстэн нь Өмнөд Африкийн газар тариалан, мал сүрэг (ялангуяа үхэр)-ийг дээдэлсэн соёлтой тул өөрсдийн гэсэн өвөрмөц ертөнцийг үзэх үзэл, зүйр цэцэн үгстэй.
Монгол хэлний "морин дэл дэээр исгэрэх", "тал нутгийн уудам сэтгэл" гэх мэт хэллэгийг Зул хэл рүү үгчилж орчуулбал утгагүй болно. Иймд дараах аргуудыг хэрэглэх нь зүйтэй:
- Утгачилсан орчуулга: Хэлц үгийн шууд утгыг бус, цаадах гүн санааг нь тайлбарлан хөрвүүлэх.
- Соёлын дүйцэл хайх: Зул хэлний уламжлалт үхэр сүрэг, байгаль дэлхийтэй холбоотой ижил утга санаа илэрхийлсэн зүйр үгсийг сонгон хэрэглэх.
- Тайлбартай орчуулга: Шаардлагатай тохиолдолд Монгол соёлын онцлогтой үгийг Зул хэлний бичвэрт шууд галиглан оруулж, ард нь зүүлт тайлбар хийх.
6. Монгол хэлнээс Зул хэл рүү чанартай орчуулах практик зөвлөмжүүд
Орчуулгын төслийг амжилттай хэрэгжүүлж, уншигчдад ойлгомжтой бичвэр бүтээхийн тулд дараах практик алхмуудыг хэрэгжүүлэхийг зөвлөж байна.
- Хам сэдвиг (Context) гүн гүнзгий судлах: Түүх, соёл, хууль эрх зүйн баримт бичгийг орчуулахын өмнө сэдвийн хүрээний урьдчилсан мэдээллийг цуглуулж бэлтгэх.
- Автомат орчуулгын багаж хэрэгслийг хяналтгүй ашиглахаас зайлсхийх: Google Translate зэрэг системүүд нь Монгол болон Зул хэлний хооронд маш сул мэдээллийн сантай байдаг тул үгийн утгыг алдагдуулж, шууд үгчлэн орчуулдаг сул талтай.
- Зул хэлний хэл зохицлыг шалгах: Нэр үгийн ангилал болон үйл үгийн угтварын тохироо алдагдсан эсэхийг дүрмийн дагуу сайтар хянах.
- Хэл тээгчээр (Native Speaker) хянуулах: Орчуулсан бичвэрийг Зул хэлээр ярьдаг мэргэжлийн редактороор хянан найруулга хийлгэх нь соёлын болон найруулгын алдаанаас сэргийлэх хамгийн найдвартай арга юм.
Эцэст нь тэмдэглэхэд, Монгол хэлнээс Зул хэл рүү орчуулга хийх нь зөвхөн үг солих ажил биш, харин хоёр өөр тив, хоёр өөр сэтгэлгээний түүхийг холбож буй бүтээлч үйл явц юм. Хэл шинжлэлийн нарийн дүрмүүдийг баримталж, соёлын контекстийг хүндэтгэснээр орчуулагч нар хамгийн чанартай, уншууртай бичвэрийг бий болгож чадна.