နိဒါန်း- မတူကွဲပြားသော ဘာသာစကားနှစ်ခု၏ ဆုံမှတ်
ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုချင်း ချိတ်ဆက်မှုများ ပိုမိုအားကောင်းလာသည်နှင့်အမျှ ဆိုင်နို-တိဗက် (Sino-Tibetan) ဘာသာစကားအုပ်စုဝင် ဖြစ်သော မြန်မာဘာသာစကား (ဗမာစကား) နှင့် အင်ဒို-ယူရိုပီယံ (Indo-European) ဘာသာစကားအုပ်စုဝင် ဖြစ်သော အာမေးနီးယန်းဘာသာစကားတို့အကြား ဘာသာပြန်ဆိုမှုသည် ပိုမိုအရေးပါသော ကဏ္ဍတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဤဘာသာစကားနှစ်ခုသည် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ သော်လည်းကောင်း၊ ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆင်းသက်လာမှုအရ သော်လည်းကောင်း အလွန်ကွာလှမ်းလှသည်။ သို့ဖြစ်ရာ ဗမာဘာသာစကားမှ အာမေးနီးယန်းဘာသာစကားသို့ တိကျမှန်ကန်စွာ ဘာသာပြန်ဆိုနိုင်ရန်အတွက် သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံ၊ စာပေအရေးအသား၊ ယဉ်ကျေးမှုနောက်ခံနှင့် ဘာသာစကားဆိုင်ရာ နုနယ်သိမ်မွေ့မှုများကို အသေးစိတ် နားလည်သဘောပေါက်ရန် လိုအပ်သည်။ ဤဆောင်းပါးသည် ဘာသာပြန်သမားများအတွက် ကြုံတွေ့ရမည့် စိန်ခေါ်မှုများ၊ အရေးကြီးသော သဒ္ဒါကွာခြားချက်များနှင့် ပိုမိုကောင်းမွန်သော ဘာသာပြန်ဆိုမှု ရရှိစေရန် လက်တွေ့ကျသော အကြံပြုချက်များကို တင်ပြသွားမည် ဖြစ်သည်။
၁။ အခြေခံဘာသာဗေဒနှင့် ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ နှိုင်းယှဉ်ချက်
မြန်မာဘာသာစကားနှင့် အာမေးနီးယန်းဘာသာစကားတို့အကြား အကြီးမားဆုံးသော ကွဲပြားခြားနားမှုမှာ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ စနစ်ဖြစ်သည်။ မြန်မာဘာသာစကားသည် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb - SOV) စနစ်ကို အခြေခံပြီး ကြိယာသည် ဝါကျ၏ နောက်ဆုံးတွင် အမြဲတည်ရှိသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင် အာမေးနီးယန်းဘာသာစကားသည် များသောအားဖြင့် ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ (Subject-Verb-Object - SVO) စနစ်ကို အသုံးပြုသော်လည်း ဝါကျအတွင်း အလေးပေးလိုသည့် အစိတ်အပိုင်းပေါ် မူတည်၍ စကားလုံးအစီအစဉ်ကို လွတ်လပ်စွာ ပြောင်းလဲနိုင်သော စရိုက်လက္ခဏာရှိသည်။
ထို့ပြင် မြန်မာစကားသည် စကားလုံးများ၏ ပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲမှုမရှိဘဲ နောက်ဆက်တွဲပစ္စည်းများ (Particles) ကို ကပ်၍ သဒ္ဒါသဘောကို ဖော်ပြသော သရုပ်ခွဲဘာသာစကား (Analytic Language) ဖြစ်သည်။ အာမေးနီးယန်းဘာသာစကားသည် နာမ်၊ နာမ်စားနှင့် ကြိယာများ၏ နောက်ဆက်တွဲများကို ပြောင်းလဲခြင်းဖြင့် သဒ္ဒါသဘောကို ဖော်ပြသော သံယောဂဘာသာစကား (Synthetic Language) ဖြစ်သည်။ ဤကွဲပြားခြားနားမှုသည် ဘာသာပြန်သူများအတွက် စကားလုံးများကို မည်သို့ စီစဉ်ရမည်၊ မည်သည့် သဒ္ဒါပစ္စည်းများကို အသုံးပြုရမည်ဆိုသည့် ကိစ္စရပ်များတွင် ကြီးမားသော စိန်ခေါ်မှုကို ဖြစ်စေသည်။
၂။ အဓိက သဒ္ဒါဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများနှင့် ဖြေရှင်းနည်းများ
(က) နာမ်ဝိဘတ်နှင့် စောင်းခြင်းစနစ် (Noun Cases and Declensions)
အာမေးနီးယန်းဘာသာစကားတွင် ဝိဘတ် ၇ မျိုး (Nominative, Accusative, Genitive, Dative, Ablative, Instrumental, Locative) အထိ ရှိပြီး ၎င်းတို့သည် နာမ်၏ အဆုံးသတ်ပုံစံများကို လုံးဝပြောင်းလဲပစ်သည်။ မြန်မာဘာသာစကားတွင်မူ နာမ်၏ နောက်ကွယ်တွင် ကပ်လျက်လိုက်ပါသော ဝိဘတ်ပစ္စည်းများ (ဥပမာ- 'က'၊ 'ကို'၊ '၏'၊ 'မှ'၊ 'ဖြင့်'၊ 'တွင်') ကို အသုံးပြု၍ သဒ္ဒါဆိုင်ရာ တာဝန်များကို သတ်မှတ်သည်။ ဘာသာပြန်သူသည် အာမေးနီးယန်းနာမ်များ၏ ဝိဘတ်စောင်းခြင်း သဘောတရားကို သေချာစွာ နားလည်ပြီး မြန်မာစကား၏ သင့်လျော်သော ဝိဘတ်ပစ္စည်းများနှင့် တိုက်ရိုက်ကိုက်ညီအောင် ဖလှယ်ပေးရမည်။
(ခ) ကြိယာပုံသဏ္ဌာန်နှင့် ကာလပြောင်းလဲမှုများ (Verb Conjugation)
အာမေးနီးယန်းကြိယာများသည် ကတ္တား၏ ဦးရေ (First, Second, Third Person) နှင့် ကိန်း (Singular, Plural) တို့အပြင် ကာလ (Tenses) နှင့် စိတ်ထား (Moods) များအပေါ် မူတည်၍ ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲတတ်သည်။ မြန်မာဘာသာစကားတွင်မူ ကြိယာ၏ ပုံသဏ္ဌာန်သည် မပြောင်းလဲဘဲ ၎င်း၏နောက်ကွယ်တွင် 'သည်'၊ 'ခဲ့သည်'၊ 'နေသည်'၊ 'လိမ့်မည်' စသည့် ကူညီကြိယာ သို့မဟုတ် ကာလပြပစ္စည်းများကို ကပ်တွဲ၍သာ အချိန်ကာလကို ဖော်ပြသည်။ ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် အာမေးနီးယန်းကြိယာ၏ အနုစိတ်ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်သည့် ပြီးစီးခြင်း၊ မပြီးစီးခြင်း သို့မဟုတ် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိခြင်း စသော သဘောတရားများကို မြန်မာစကား၏ ကာလပြပစ္စည်းများနှင့် သေသေချာချာ ညှိနှိုင်းပြန်ဆိုရန် လိုအပ်သည်။
(ဂ) ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လေးစားမှုပြ နာမ်စားများ (Honorifics and Registers)
မြန်မာဘာသာစကားသည် ပြောဆိုသူနှင့် နားထောင်သူတို့အကြား အသက်အရွယ်၊ ရာထူး၊ ရင်းနှီးမှုနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အဆင့်အတန်းတို့အပေါ် မူတည်၍ သုံးစွဲရသည့် နာမ်စားများနှင့် နှုတ်ကပတ်တော်များ (ဥပမာ- ကျွန်တော်၊ ကျွန်မ၊ မင်း၊ ရှင်၊ ပါဘုရား၊ တင်ပါး စသည်) အလွန်အမင်း ရှုပ်ထွေးကြွယ်ဝသည်။ အာမေးနီးယန်းဘာသာစကားတွင်လည်း ယဉ်ကျေးမှုအရ လေးစားမှုပြသော ဒုတိယလူနာမ်စားစနစ် (ဥပမာ- ရင်းနှီးသော 'du' နှင့် လေးစားသမှုပြသော 'duk') ရှိသော်လည်း မြန်မာဘာသာစကားကဲ့သို့ အဆင့်ဆင့် ခွဲခြားမှု မရှိပါ။ ဘာသာပြန်သူအနေဖြင့် မူရင်းစာသား၏ လေသံနှင့် အခြေအနေကို ကြည့်ရှု၍ မြန်မာစကား၏ သင့်လျော်သော လေးစားမှုအဆင့်အတန်းသို့ ပြောင်းလဲပေးရမည်။
(ဃ) ဧည့်ဝတ်ပြုမှုနှင့် စကားပြောဟန် ယဉ်ကျေးမှုပုံစံများ (Politeness and Phatic Communion)
ဘာသာစကားတိုင်းတွင် မိတ်ဆက်ခြင်း၊ နှုတ်ဆက်ခြင်းနှင့် ကျေးဇူးတင်ခြင်းတို့ကို ဖော်ပြသည့် သီးခြားပုံစံများ ရှိသည်။ ဗမာလူမျိုးများသည် အပြန်အလှန် နှုတ်ဆက်ရာတွင် "ထမင်းစားပြီးပြီလား" စသည့် မေးခွန်းမျိုးကို အသုံးပြုလေ့ရှိပြီး အာမေးနီးယန်းဘာသာစကားသို့ တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုပါက နားလည်မှုလွဲမှားခြင်းများ ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ဘာသာပြန်သူသည် စာသား၏ နောက်ကွယ်ရှိ လူမှုဗေဒနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို အမြဲမပြတ် သတိပြုပြီး ဒေသတွင်း ဆီလျော်အောင် လိုက်လျောညီထွေ ပြောင်းလဲရမည်ဖြစ်သည်။
၃။ မြန်မာစကားမှ အာမေးနီးယန်းသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် သတိပြုရမည့် အရေးသားစနစ်နှင့် အနုပညာ
မြန်မာအရေးအသားသည် ဗြဟ္မီမူလ ကညစ်စာလုံးများမှ ဆင်းသက်လာပြီး ဝိုင်းဝန်းသော ပုံသဏ္ဌာန်ရှိကာ အက္ခရာများနှင့် သရများကို ပေါင်းစပ်ရေးသားရသည်။ အာမေးနီးယန်းအရေးအသားသည် ခရစ်သက္ကရာဇ် ၄၀၅ ခုနှစ်တွင် မက်စရော့ပ် မက်ရှ်တော့စ် (Mesrop Mashtots) တီထွင်ခဲ့သော ထူးခြားသည့် အာမေးနီးယန်းအက္ခရာ ၃၉ လုံးဖြင့် ရေးသားရသည်။ ဤဘာသာစကားနှစ်ခုသည် စာရေးသားမှုပုံစံ ကွဲပြားရုံသာမက တွေးခေါ်ပုံနှင့် စာပေအသုံးအနှုန်းများတွင်လည်း များစွာ ကွဲပြားသည်။
ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် အောက်ပါအချက်များကို အထူးဂရုပြုရန် လိုအပ်သည်-
- စကားပုံများနှင့် တင်စားချက်များ (Idioms and Metaphors): ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံးတွင် ကိုယ်ပိုင်သမိုင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနောက်ခံများ ရှိသဖြင့် စကားပုံများကို တိုက်ရိုက်ဘာသာပြန်ပါက အဓိပ္ပာယ် ပျက်ပြားသွားနိုင်သည်။ ဥပမာ- ဗမာစကား၏ "ဆန်စင်ရာ ကျည်ပွေ့လိုက်" ကဲ့သို့သော စကားပုံကို အာမေးနီးယန်းဘာသာစကားဖြင့် ပြန်ဆိုရာတွင် ယဉ်ကျေးမှုချင်းကိုက်ညီသည့် အနက်တူ စကားစုကို ရှာဖွေသုံးစွဲရမည်။
- ကြားခံဘာသာစကား အသုံးပြုခြင်း (Pivot Translation): လက်ရှိတွင် ဗမာ-အာမေးနီးယန်း တိုက်ရိုက်အဘိဓာန်များ အလွန်နည်းပါးသဖြင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို ကြားခံအဖြစ် အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ သို့သော် ကြားခံဘာသာစကားကို အသုံးပြုသည့်အခါ အဓိပ္ပာယ်နှစ်ထပ်ကွမ်း လွဲချော်မှုမရှိစေရန် ဂရုပြုရမည်။
၄။ အောင်မြင်သော ဘာသာပြန်ဆိုမှုအတွက် အဖိုးတန်အကြံပြုချက်များ
ဗမာဘာသာစကားမှ အာမေးနီးယန်းဘာသာစကားသို့ အရည်အသွေးမြင့်မားစွာ ပြန်ဆိုနိုင်ရန် အောက်ပါ လက်တွေ့ကျသော အကြံပြုချက်များကို လိုက်နာဆောင်ရွက်သင့်သည်-
- ဝါကျတိုများဖြင့် စတင်ပါ- အာမေးနီးယန်းဘာသာစကား၏ ရှုပ်ထွေးသော သဒ္ဒါဖွဲ့စည်းပုံကြောင့် မြန်မာဝါကျရှည်ကြီးများကို တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုပါက ရှုပ်ထွေးသွားနိုင်သည်။ ဝါကျတိုများ၊ ရှင်းလင်းသော အဓိပ္ပာယ်များဖြင့် အဆင့်ဆင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ ပြန်ဆိုပါ။
- အကြောင်းအရာအလိုက် သင့်လျော်မှုကို အလေးပေးပါ (Contextual Clues): စာလုံးချင်း တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုခြင်းထက် စာသားတစ်ခုလုံး၏ ဆိုလိုရင်း၊ လေသံနှင့် စာဖတ်သူ၏ အနေအထားကို မူတည်၍ သင့်လျော်သော ဘာသာစကားပုံစံကို ရွေးချယ်ပါ။
- ခေတ်မီ CAT Tools များနှင့် နည်းပညာများကို အသုံးပြုပါ- SDL Trados၊ MemoQ ကဲ့သို့သော ဘာသာပြန်အထောက်အကူပြုဆော့ဖ်ဝဲများနှင့် ဝေါဟာရမှတ်တမ်း (Glossary) များကို အသုံးပြုခြင်းက ဘာသာပြန်ဆိုမှု တစ်သမတ်တည်း ဖြစ်စေရန် ကူညီပေးသည်။
- မိခင်ဘာသာစကားပြောဆိုသူဖြင့် စစ်ဆေးခြင်း (Native Review): ဘာသာပြန်ပြီးနောက် ထွက်ပေါ်လာသော အာမေးနီးယန်းစာသားကို အာမေးနီးယန်း မိခင်ဘာသာစကားပြောဆိုသူ (Native Speaker) တစ်ဦးဦးအား ပြန်လည်ဖတ်ရှု တည်းဖြတ်စေခြင်းဖြင့် သဘာဝကျပြီး အမှားအယွင်းကင်းသော စာသားကို ရရှိနိုင်သည်။
နိဂုံးချုပ်- ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုတံတားကို တည်ဆောက်ခြင်း
အချုပ်အားဖြင့်ဆိုရသော် ဗမာဘာသာစကားမှ အာမေးနီးယန်းဘာသာစကားသို့ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် ရှုပ်ထွေးနက်နဲလှသော်လည်း စိတ်ဝင်စားဖွယ်ကောင်းသော လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဘာသာစကားနှစ်ခုအကြား ရှိနေသော သဒ္ဒါစနစ်နှင့် ယဉ်ကျေးမှု ကွဲပြားခြားနားမှုများကို ဘာသာပြန်သူ၏ ကျွမ်းကျင်မှု၊ လေ့လာနိုင်စွမ်းနှင့် နည်းပညာအကူအညီများဖြင့် ကျော်လွှားနိုင်သည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် ဖော်ပြထားသော လမ်းညွှန်ချက်များနှင့် သတိပြုဖွယ်ရာများကို စနစ်တကျ အသုံးချခြင်းဖြင့် တိကျမှန်ကန်ရုံသာမက သဘာဝကျလှပသော ဘာသာပြန်ဆိုချက်များကို ဖန်တီးနိုင်မည်ဖြစ်ပြီး ဗမာနှင့် အာမေးနီးယန်းလူမျိုးများအကြား ဆက်သွယ်ရေး တံတားတစ်စင်းကို ခိုင်မာစွာ တည်ဆောက်နိုင်မည် ဖြစ်သည်။