Тафовути системаҳои грамматикӣ: Аз сохтори бепадежӣ ба падежҳои мураккаб
Яке аз фарқиятҳои калонтарин ва муҳимтарин дар грамматикаи ин ду забон, мавҷудияти системаи падежҳо (ҳолатҳо) мебошад. Дар забони тоҷикӣ системаи падежҳои қадимӣ аз байн рафтааст ва муносибатҳои байни калимаҳо асосан тавассути пешояндҳо (ба монанди дар, ба, аз, бо, барои), пасояндҳо (ба монанди -ро) ва бандаки изофӣ (изофа) ифода мешаванд. Дар забони тоҷикӣ исмҳо шакли худро вобаста ба нақшашон дар ҷумла тағйир намедиҳанд, ки ин раванди сохтани ҷумларо барои омӯзандагон осонтар мекунад.
Баръакс, забони украинӣ дорои системаи бойи падежӣ буда, ҳафт падежи гуногунро истифода мебарад: називний (номидагӣ), родовий (соҳибӣ), давальний (диҳандагӣ), знахідний (воситадор), орудний (абзорӣ), місцевий (ҷойӣ) ва кличний (хитобӣ). Ҳангоми тарҷума, тарҷумон бояд муносибатҳои изофӣ ва пешояндии тоҷикиро ба падежи мувофиқи украинӣ ва пешоянди мувофиқи он тарҷума кунад. Ин маънои онро дорад, ки ҳар як исм ва сифати вобаста ба он бояд мувофиқи ҷинс (мардона, занона, миёна) ва шумора (танҳо, ҷамъ) охирсупории дуруст гирад.
Масалан, ибораи изофии «китоби донишҷӯ» дар забони украинӣ бояд ба падежи родовий (родовий відминок) гузаронида шавад: «книга студента». Дар ин ҷо бандаки изофии «-и» ба охирсупории падежи соҳибӣ дар украинӣ табдил меёбад. Пешоянди «ба» дар тоҷикӣ вобаста ба контекст метавонад ба падежи давальний (ба касе) ё знахідний (ба куҷо бо пешоянди «в/на») гузарад. Гузашта аз ин, муайян кардани ҷинси грамматикии исмҳо дар забони украинӣ, ки дар забони тоҷикӣ вуҷуд надорад, диққати махсусро талаб мекунад.
Синтаксис ва тартиби калимаҳо дар ҷумла: Гузариш аз SOV ба SVO
Тартиби калимаҳо дар ҷумлаҳои тоҷикӣ ва украинӣ ба куллӣ фарқ мекунад. Забони тоҷикӣ забони дорои тартиби калимаҳои SOV (Subject-Object-Verb ё Мубтадо-Аъзои пайрав-Хабар) мебошад. Ин маънои онро дорад, ки феъли хабар одатан дар охири ҷумла қарор мегирад. Ин сохтор дар тамоми забонҳои эронӣ устувор аст. Масалан: «Ман ҳар рӯз китоби навро бо диққат мехонам.» Дар ин ҷо феъли «мехонам» дар охири ҷумла омадааст.
Дар забони украинӣ тартиби нейтралии калимаҳо SVO (Subject-Verb-Object ё Мубтадо-Хабар-Аъзои пайрав) мебошад. Ҳамин тариқ, ҷумлаи боло дар украинӣ чунин сохтор мегирад: «Я щодня уважно читаю нову книгу» (Ман ҳар рӯз бо диққат мехонам китоби навро). Агар тарҷумон феълро дар охири ҷумлаи украинӣ гузорад, ҷумла ғайритабиӣ ва сунъӣ менамояд ва хондани он барои гӯяндаи бумӣ душвор мегардад.
Бо вуҷуди ин, забони украинӣ аз сабаби доштани системаи бойи падежӣ тартиби калимаҳоро чандон сахтгир намекунад ва имкон медиҳад, ки барои таъкид кардани ягон қисми ҷумла (инверсия) тартиби калимаҳо тағйир ёбад. Тарҷумон бояд қодир бошад, ки ин хусусияти синтаксисиро барои нигоҳ доштани оҳанги услубӣ ва таъкидҳои аслии матни тоҷикӣ дар украинӣ дуруст истифода барад, вале ҳамзамон аз сохторҳои мураккаби аз ҳад зиёд канорагирӣ кунад.
Системаи феълӣ ва категорияҳои замон ва намуд
Системаи феълии забони тоҷикӣ хеле бой буда, дорои замонҳои гуногуни гузашта, ҳозира ва оянда, инчунин шаклҳои нақлӣ, ҳикоягӣ ва эҳтимолӣ мебошад. Феълҳои тоҷикӣ инчунин тавассути пешвандҳо (ба монанди «ме-») ва феълҳои кумакӣ (ба монанди «истодан», «додан», «баромадан») маъноҳои гуногуни намудӣ ва тарзи иҷрои амалро ифода мекунанд. Феълҳои таркибии номӣ (ба монанди «кор кардан», «таъсис додан») ниҳоят муҳим мебошанд.
Дар забони украинӣ бошад, категорияи намуди феъл (вид дієслова) – намуди мутлақ (доконаний вид) ва намуди давомдор (недоконаний вид) – аҳамияти аввалиндараҷа дорад. Бисёре аз замонҳои мураккаби тоҷикӣ, ки давомнокӣ, такроршавӣ ё анҷомёбии амалро нишон медиҳанд, дар забони украинӣ тавассути интихоби дурусти намуди феъл ва пешвандҳои феълӣ ифода мешаванд. Системаи замонҳои украинӣ соддатар аст (гузашта, ҳозира, оянда), аммо маҳз намуди феъл нозукиҳои амалро нишон медиҳад.
Масалан, феъли «мехонд» (амали давомдор дар гузашта) ба феъли намуди недоконаний «читав» ва феъли «хонд» (амали анҷомёфта) ба феъли намуди доконаний «прочитав» тарҷума мешавад. Тарҷумаи феълҳои кумакии тоҷикӣ, ба монанди «навишта гирифтан» ё «хонда баромадан», дар украинӣ истифодаи пешвандҳои мушаххасро талаб мекунад (ба монанди «записати», «прочитати»). Хатогиҳо дар интихоби намуди феъл дар забони украинӣ метавонанд маънои умумии ҷумларо таҳриф кунанд.
Локализатсияи реалияҳо ва нозукиҳои фарҳангӣ
Фарҳанги тоҷикӣ бо таърихи бой, адабиёти классикӣ ва анъанаҳои шарқӣ робитаи зич дорад. Ин дар забон тавассути вожаҳои хос, ибораҳои рехта, мақолу зарбулмасалҳо ва сохторҳои эҳтироми муошират зоҳир мешавад. Дар забони тоҷикӣ истифодаи калимаҳои муроҷиат ба монанди «ака», «апа», «устод», «ҷаноб» ва истифодаи шакли эҳтиромии феълҳо дар муоширати ҳамарӯза хеле муҳим аст.
Забони украинӣ низ дорои таърихи бой ва анъанаҳои муоширати худро дорад, ки дар он ҷо низ шаклҳои эҳтиром мавҷуданд, вале онҳо сохтори дигар доранд. Дар тарҷумаи касбӣ, танҳо иваз кардани калимаҳо кифоя нест. Тарҷумон бояд барои истилоҳҳои хоси фарҳангии тоҷикӣ (ба монанди «ҳашар», «меҳмонхона» дар заминаи хонаҳои анъанавӣ, «дастархон», «иди Наврӯз») муодилҳои мувофиқ пайдо кунад ё тарҷумаи тавсифиро бо тавзеҳот истифода барад.
Масалан, калимаи «ҳашар»-ро наметавон танҳо ҳамчун корҳои ҷамъиятӣ тарҷума кард, зеро он заминаи амиқи иҷтимоӣ ва таърихии кӯмаки мутақобила ва ҳамбастагии мардумро дорад. Дар забони украинӣ истилоҳи таърихии «толока» вуҷуд дорад, ки маҳз ҳамин маъноро дорад – кӯмаки дастаҷамъонаи ҳамсояҳо барои сохтани хона ё ҷамъоварии ҳосил. Пайдо кардани чунин муодилҳои амиқи фарҳангӣ нишонаи маҳорати баланди тарҷумон аст.
Тавсияҳои амалӣ барои тарҷумонҳои касбӣ
Барои ба даст овардани тарҷумаи босифат, табиӣ ва аз назари услубӣ дуруст аз тоҷикӣ ба украинӣ, риояи тавсияҳои зерин зарур аст:
- Таҳлили сохтори синтаксисии ҷумла: Ҳангоми тарҷумаи ҷумлаҳои мураккаби тоҷикӣ, ҳамеша сохтори ҷумларо ба қолаби SVO мутобиқ кунед. Аввал хабари ҷумларо ёбед ва онро ба мобайни ҷумла, пас аз мубтадо кӯчонед, то равонии матн таъмин шавад.
- Интиқоли дурусти муносибатҳои изофӣ: Бандакҳои изофиро вобаста ба вазифаашон ба падежҳои мувофиқи украинӣ (аксар вақт падежи родовий ё табдил додани исми муайянкунанда ба сифат) гардонед.
- Диққат ба намуд ва замони феълҳо: Ҳангоми тарҷумаи феълҳои давомдор ё мутлақи тоҷикӣ, ҷуфтҳои намудии феълҳои украиниро дуруст интихоб кунед, то давомнокӣ ё анҷомёбии амал дуруст инъикос ёбад.
- Мутобиқсозии фразеологизмҳо ва мақолҳо: Аз тарҷумаи таҳтиллафзии ибораҳои рехта худдорӣ кунед. Масалан, ибораҳои эҳтиромии тоҷикиро ба қолабҳои одоби муоширати украинӣ табдил диҳед, то матн барои хонандаи украинӣ табиӣ намояд.
- Истифодаи луғатҳои тахассусӣ ва машварат: Аз сабаби кам будани луғатҳои мустақими тоҷикӣ-украинӣ, истифодаи забонҳои миёнарав (ба монанди англисӣ ё русӣ) барои муқоисаи истилоҳот муфид аст, аммо бояд аз таъсири манфии калкакунии ин забонҳо канорагирӣ кард.
Хулосаи услубӣ ва таҳрири ниҳоӣ
Марҳилаи ниҳоии тарҷума ҳамеша таҳрири услубӣ мебошад. Тарҷумон бояд матни тарҷумашудаи украиниро бидуни нигоҳ кардан ба матни аслии тоҷикӣ бихонад. Ин усул кӯмак мекунад, ки сохторҳои ғайритабиӣ ва таъсири синтаксиси тоҷикӣ (ба монанди мондани феълҳо дар охири ҷумла ё истифодаи нодурусти пешояндҳо) ошкор ва ислоҳ карда шаванд. Тарҷумаи муваффақ он аст, ки хонандаи украинӣ ҳис накунад, ки матн аз забони дигар тарҷума шудааст.