Häzirki wagtda global derejede medeni, ylmy we söwda gatnaşyklarynyň ösmegi bilen, dürli dil maşgalalaryna degişli bolan dilleriň arasyndaky terjime hyzmatlaryna bolan isleg yzygiderli artýar. Şeýle ugurlaryň biri hem türkmen dilinden bolgar diline professional terjime prosesidir. Türki diller maşgalasyna degişli bolan agglýutinatiw türkmen dili bilen slawýan diller maşgalasyna degişli bolan, ýöne özboluşly analitik gurluşy bolan bolgar diliniň arasynda terjime etmek çuňňur lingwistik bilimi we medeni taýdan taýýarlygy talap edýär. Bu makalada türkmençe-bolgarça terjime prosesiniň inçe tilsimleri, grammatiki kynçylyklary we üstünlikli terjime üçin zerur bolan esasy maslahatlar barada giňişleýin durup geçeris.
Sintaktik Tapawutlar we Sözleriň Tertibi
Terjime prosesinde ýüze çykýan ilkinji we iň uly kynçylyklaryň biri söz düzüminiň gurluşydyr. Türkmen dili "Subýekt-Obyekt-Işlik" (SOV) yzygiderliligine eýerýär. Ýagny, sözlemiň habary (işligi) hemişe diýen ýaly sözlemiň ahyrynda ýerleşýär. Mysal üçin: "Men kitaby okadym". Bu ýerde işlik iň soňunda gelýär.
Bolgar dili bolsa slawýan dillerine mahsus bolşy ýaly, "Subýekt-Işlik-Obyekt" (SVO) gurluşyna eýerýär. Ýagny, işlik köplenç sözlemiň ortasynda, subýektden soň ýerleşýär. Ýokarky mysal bolgar dilinde "Men okadym kitaby" (Аз прочетох книгата) görnüşinde bolup, işlik gönüden-göni eýeden soň gelýär. Terjimeçi türkmen dilindäki uzyn we çylşyrymly sözlemleri bolgar diline geçirende, sözlemiň gurluşyny doly üýtgetmeli we ony bolgar okyjysy üçün tebigy kabul ediljek ýagdaýa getirmelidir. Bu bolsa diňe bir sözleri terjime etmek däl-de, eýsem pikirleriň logiki yzygiderliligini täzeden gurmak diýmekdir.
Agglýutinatiwlik we Analitik Gurluşyň Gapma-garşylygy
Türkmen dili agglýutinatiw dildir. Bu bolsa söz köküne dürli goşulmalaryň (suffiksleriň) yzygiderli goşulmagy arkaly täze sözleriň we grammatiki şekilleriň emele gelýändigini aňladýar. Bir sözüň özünde eýelik, köplük, düşüm we ugur aňladýan birnäçe goşulma bir wagtda jemlenip bilýär (mysal üçin: "mekdeplerimizde").
Bolgar dili bolsa slawýan dilleriniň arasynda örän özboluşlydyr. Beýleki slawýan dillerinden (rus, ukrain, polýak we ş.m.) tapawutlylykda, bolgar dili taryhy ösüşiň dowamynda düşüm (padj) ulgamyny ýitiripdir we doly diýen ýaly analitik gurluşa geçipdir. Ýagny, sözleriň arasyndaky grammatiki arabaglanyşyk goşulmalar däl-de, predloglar we kömekçi sözler arkaly aňladylýar. Türkmen dilindäki düşüm goşulmalaryny (çykyş, ýöneliş, wagt-orun düşümleri) bolgar diline terjime edeniňde, degişli predloglary (на, от, в, за, с we ş.m.) dogry saýlap almak örän möhümdir. Ýalňyş predlogyň ulanylmagy terjimäniň manysyny doly üýtgedip biler.
Bolgar Dilindäki Artikl we Türkmen Dilindäki Mälimlik Şekilleri
Bolgar diliniň ýene bir aýratynlygy, slawýan dilleriniň içinde diňe oňa we makedon diline mahsus bolan ahyrlap gelýän artiklyň (определителен член) bolmagydyr. Bu artikllar atlara goşulyp, olaryň mälimdigini ýa-da nämälimdigini görkezýär (mysal üçin: "книга" - kitap, "книгата" - şol kitap/mälim kitap). Bolgar dilinde artikllar jynsa (erkek, aýal, orta) we sanyna görä üýtgeýär.
Türkmen dilinde aýratyn artikl ýokdur, ýöne mälimlik we nämälimlik kategoriýasy beýleki serişdeler arkaly aňladylýar. Mysal üçin, eýelik düşüminiň goşulmasy, görkezme çalyşmalary ("bu", "şol") ýa-da sanlar ("bir") arkaly mälimlik ýagdaýy aňladylýar. Terjimeçi tekstdäki konteksti doly seljerip, türkmen dilindäki haýsy sözüň bolgar dilinde artiklly ýazylmalydygyny ýa-da alynmalydygyny anyklamalydyr. Bu aýratynlyk terjimäniň takyklygy we çeperçiligi üçin uly ähmiýete eýedir.
Işlik Zamanlary we Habar Formalarynyň Aýratynlyklary
Işlik ulgamy tarapyndan seredilende, bolgar dili dünýäniň iň çylşyrymly dilleriniň biridir. Bolgar dilinde 9 sany işlik zamany bar we olaryň her biriniň terjimede öz ornuny tapmagy möhümdir. Şeýle hem, bolgar dilinde "preizkazno naklonenie" diýlip atlandyrylýan ýörite görnüş bar bolup, ol sözleýjiniň wakany öz gözleri bilen görmändigini, ony başga birinden eşidendigini ýa-da çaklaýandygyny aňladýar.
Bu ýagdaý türkmen dilindäki gytakly öten zaman (-ypdyr/-ipdir ýa-da -andyr/-endir goşulmalary) bilen meňzeşlik görkezýär. Mysal üçin: "Ol gelipdir" (Ol gelipdir, ýöne men muny görmedim). Terjimeçi bolgar dilindäki bu çylşyrymly işlik formalaryny türkmen dilindäki degişli işlik zamanlary we kömekçi sözler arkaly takyk bermegi başarmalydyr. Işlikleriň aspektlerini (soňlanan we soňlanmadyk hereket - свършен и несвършен вид) dogry ulanmak hem bolgar diline terjimede iň köp ýalňyşlyk goýulýan ugurlaryň biridir.
Medeni we Frazeologik Adekwatlylyk
Diliň diňe bir grammatikasy däl, eýsem onuň medeni aňlatmalary hem terjimeçiden ýokary ussatlygy talap edýär. Türkmen halkynyň medeniýetine mahsus bolan atalar sözleri, nakyllar we frazeologizmler göni terjime edilen ýagdaýynda bolgar okyjysyna düşnüksiz bolup biler. Şol sebäpli, terjimeçi sözme-söz terjime usulyndan gaça durup, manydaş frazeologik ekwiwalentleri gözlemelidir. Mysal üçin, türkmen dilindäki käbir myhmansöýerlik ýa-da maşgala gymmatlyklary bilen baglanyşykly aňlatmalar bolgar medeniýetinde başgaça atlandyrylyp bilner. Ekwiwalent tapylmadyk ýagdaýynda bolsa, terjimeçi düşündirişli terjime ýa-da tekst astynda bellikler arkaly manyny okyja ýetirmelidir.
Türkmençe-Bolgarça Terjimeçiler Üçin Täsirli Maslahatlar
Eger siz türkmen dilinden bolgar diline professional terjime hyzmatlaryny hödürlemek ýa-da bu ugurda kämilleşmek isleýän bolsaňyz, aşakdaky maslahatlara eýermek peýdaly bolar:
- Kontekstiň Doly Analizi: Terjime etmäge başlamankaňyz, tutuş teksti okap çykyň we onuň tonuny, stilini hem-de maksatly okyjylar köpçüligini anyklaň.
- Predloglar we Olaryň Ulanylyşy: Bolgar dilindäki predloglaryň aýratynlyklaryny we olaryň haýsy işlikler bilen utgaşyp gelýändigini çuňňur öwreniň. Bu siziň terjimäňiziň has tebigy ýaňlanmagyny üpjün eder.
- Hünärmen Sözlüklerinden Peýdalanmak: Iki diliň arasynda göni we uly göwrümli sözlükler az bolandygy sebäpli, köplenç rus ýa-da iňlis dillerini kömekçi dil hökmünde ulanyp bilersiňiz, ýöne terminleriň takyklygyny bolgar dilindäki düşündirişli sözlükler arkaly hemişe barlaň.
- Redaktirleme we Korrektur: Terjime edilen teksti bolgar diliniň ýazuw kadalaryna doly laýyk getirmek üçün, mümkin bolsa, bolgar dilinde gürleýän professional redaktora (native speaker) gözden geçirdip alyň.
Netijede, türkmen dilinden bolgar diline terjime etmek çylşyrymly we gyzykly döredijilikli prosesdir. Iki diliň grammatiki aýratynlyklaryna, söz düzümine we medeni inçeliklerine üns bermek arkaly terjimeçi ýokary hilli, düşnükli we professional tekstleri döredip biler. Bu bolsa iki halkyň arasyndaky medeni, ylmy we ykdysady gatnaşyklaryň has-da berkimegine goşant goşar.