በትርጉም ሥራ ዓለም ውስጥ ከአንድ የቋንቋ ቤተሰብ ወደ ሌላ የቋንቋ ቤተሰብ መተርጎም ሁልጊዜም ከፍተኛ ጥንቃቄንና ጥልቅ እውቀትን የሚጠይቅ ተግባር ነው። በአፍሮ-እስያዊ (ሴማዊ) የቋንቋ ወገን የሆነው አማርኛ እና በኡራሊክ (ፊኖ-ኡግሪክ) የቋንቋ ወገን የሆነው ፊንላንድኛ በመዋቅራቸው፣ በሰዋሰዋዊ ህጋቸውና በባህላዊ አውዳቸው እጅግ በጣም የተራራቁ ናቸው። በመሆኑም ከአማርኛ ወደ ፊንላንድኛ የሚደረግ ትርጉም የቃላትን ፍቺ በቀጥታ ከመቀየር ባለፈ፣ የሁለቱን ቋንቋዎች ስነ-ልሳናዊ ውስብስብነት ጠንቅቆ መረዳትን ይጠይቃል። ይህ ጽሑፍ ከአማርኛ ወደ ፊንላንድኛ በሚደረግ የትርጉም ሂደት ውስጥ የሚያጋጥሙ ዋና ዋና ተግዳሮቶችን፣ የቋንቋ መዋቅር ልዩነቶችን እና የተሳካ የትርጉም ሥራ ለማከናወን የሚረዱ ጠቃሚ ምክሮችን በዝርዝር ያብራራል።
የአማርኛ እና የፊንላንድኛ መዋቅራዊ ልዩነቶች
አማርኛ እና ፊንላንድኛ ፍጹም የተለያየ የቋንቋ መዋቅር ያላቸው በመሆናቸው ተርጓሚዎች በመጀመሪያ ሊረዱት የሚገባው ትልቁ ፈተና የዓረፍተ-ነገር አወቃቀርን ነው። አማርኛ በአብዛኛው ባለቤት-ተሳቢ-ግሥ (Subject-Object-Verb ወይም SOV) የዓረፍተ-ነገር መዋቅርን የሚከተል ሲሆን፣ ግሡ ሁልጊዜም በዓረፍተ-ነገሩ መጨረሻ ላይ ይቀመጣል። በተቃራኒው ፊንላንድኛ በአብዛኛው ባለቤት-ግሥ-ተሳቢ (Subject-Verb-Object ወይም SVO) መዋቅርን ይከተላል። ምንም እንኳን ፊንላንድኛ የቃላት ቅደም ተከተሉ በተለዋዋጭነት ሊገለጽ የሚችል ቢሆንም፣ መደበኛውና ትክክለኛው የትርጉም ፍሰት የ SVO መዋቅርን መሰረት ያደረገ መሆን አለበት።
ሌላው አስቸጋሪው መዋቅራዊ ልዩነት የፊንላንድኛ ኬዝ (Case) ወይም የሙያ ስሞች ብዛት ነው። በፊንላንድኛ ቋንቋ ውስጥ እስከ 15 የሚደርሱ የኬዝ አይነቶች አሉ። እነዚህ ኬዞች በአማርኛ ውስጥ የምንጠቀምባቸውን መስተዋድዶችን (ለምሳሌ፡ በ-፣ ከ-፣ ወደ-፣ ስለ- ወዘተ) የሚተኩ ናቸው። በአማርኛ ውስጥ በአረፍተ-ነገር ደረጃ የሚገለጹ ሃሳቦች በፊንላንድኛ በአንድ ቃል ላይ በሚጨመሩ ቅጥያዎች (suffixes) ብቻ ይገለጻሉ። ይህ ልዩነት ተርጓሚው እያንዳንዱን የአማርኛ መስተዋድድ ወደ ተስማሚው የፊንላንድኛ ኬዝ በትክክል እንዲቀይር ከፍተኛ የሰዋሰው እውቀት እንዲኖረው ያስገድደዋል።
የሞርፎሎጂ (Morphology) እና የቃላት ምስረታ ውስብስብነት
ሁለቱም ቋንቋዎች የቃላት ቅጥያዎችን በስፋት የሚጠቀሙ (Agglutinative) ቢሆኑም፣ የቃላት አወቃቀራቸውና ምስረታቸው የሚሄድበት መንገድ የተለየ ነው። አማርኛ የራሱ የሆነ የሴማዊ ቋንቋዎች መለያ የሆነው የስርወ-ቃል (Root) እና የቅርጽ (Pattern) ስርዓት አለው። ግሦች ከሦስት ወይም ከአራት ተነባቢ ፊደላት ተነስተው በተለያዩ አናባቢዎችና ቅጥያዎች አማካኝነት እጅግ ብዙ ፍቺዎችንና መልዕክቶችን በአንድ ቃል ውስጥ መያዝ ይችላሉ።
በአንጻሩ ፊንላንድኛ እጅግ በጣም ረጅም የሆኑ ቃላትን በተለያዩ የቅጥያ ድርድሮች የሚፈጥር ቋንቋ ነው። በአንድ የፊንላንድኛ ቃል ላይ የባለቤትነት፣ የጊዜ፣ የሁኔታ፣ የቁጥር እና የኬዝ ቅጥያዎች ተከታትለው ሊገቡ ይችላሉ። ለምሳሌ በአማርኛ "በቤቶቻችንም ጭምር" የሚለው ሐረግ በፊንላንድኛ "taloissammekin" በሚል በአንድ ቃል ሊገለጽ ይችላል። ይህንን የሞርፎሎጂ ውስብስብነት መረዳትና ትክክለኛውን የትርጉም አቻ መፈለግ ከተርጓሚው ሰፊ ጥንቃቄን ይሻል።
የጾታ እና የአክብሮት መግለጫዎች
በአማርኛ ቋንቋ ውስጥ የጾታ መገለጫዎች (ተባዕታይ እና አንስታይ) በስም፣ በተውላጠ-ስም እና በግሥ ደረጃ በግልጽ ይለያሉ። በተጨማሪም የአክብሮት መግለጫዎች (ለምሳሌ፡ እርስዎ፣ አንቱ፣ እሳቸው) በማህበራዊ ግንኙነት ውስጥ ትልቅ ቦታ አላቸው። እነዚህን ባህሪያት ወደ ፊንላንድኛ መተርጎም ግን ሌላ ፈተና ይዞ ይመጣል።
ፊንላንድኛ ሙሉ በሙሉ የጾታ ክፍፍል የሌለው ቋንቋ ነው። ለምሳሌ "hän" የሚለው ተውላጠ-ስም ለወንድም ለሴትም እኩል ያገለግላል። እንዲሁም በዘመናዊው የፊንላንድኛ አጠቃቀም ውስጥ መደበኛ ወይም እጅግ የላቀ የአክብሮት አጠራር (እንደ አማርኛው "እርስዎ") በጣም ውስን በሆኑ ሁኔታዎች ካልሆነ በስተቀር በተለምዶ ጥቅም ላይ አይውልም። በመሆኑም ከአማርኛ ወደ ፊንላንድኛ በሚተረጎምበት ጊዜ በአማርኛው ውስጥ ያለውን የአክብሮት ወይም የጾታ ስሜት በፊንላንድኛው አውድ ተስማሚ በሆኑ የቃላት ምርጫዎች ወይም የአረፍተ-ነገር አወቃቀሮች አማካኝነት ማካካስ ያስፈልጋል።
የባህል እና የአካባቢያዊ አውድ (Localization) ተግዳሮቶች
ማንኛውም ትርጉም ከቃላት ፍቺ በላይ ባህልን የማስተላለፍ ሂደት ነው። ኢትዮጵያ እና ፊንላንድ እጅግ የተራራቁ ባህሎች፣ የአየር ንብረቶች እና የማህበራዊ አወቃቀሮች አሏቸው። በአማርኛ ውስጥ በብዛት የምናገኛቸው ሃይማኖታዊ፣ ማህበራዊ እና ታሪካዊ መግለጫዎች በፊንላንድኛ ቀጥተኛ አቻ የላቸውም።
ለምሳሌ እንደ "እንቁጣጣሽ"፣ "መስቀል"፣ "ሰንበት"፣ "እድር" እና "ዕቁብ" የመሳሰሉ ማህበራዊ እና ባህላዊ ቃላትን ወደ ፊንላንድኛ ለመተርጎም ቀጥተኛ ቃል ማግኘት አይቻልም። በእንደዚህ ዓይነት ሁኔታዎች ውስጥ ተርጓሚው የሚከተሉትን ስልቶች ሊጠቀም ይችላል፡
- ገላጭ ትርጉም (Descriptive Translation)፦ የቃሉን ፍቺና ባህላዊ ይዘት በፊንላንድኛ በጥቂት ቃላት ማብራራት።
- በትርጉም ማስታወሻ (Translational Notes/Footnotes)፦ ቃሉን እንዳለ በፊንላንድኛ ፊደላት ጽፎ ከግርጌ ማብራሪያ ማስቀመጥ።
- ባህላዊ አቻ መፈለግ (Cultural Equivalence)፦ በፊንላንድ ባህል ውስጥ ተመሳሳይ ይዘት ወይም ጠቀሜታ ያለውን ፅንሰ-ሃሳብ መጠቀም።
ለተሳካ የአማርኛ ወደ ፊንላንድኛ ትርጉም ጠቃሚ ምክሮች
የትርጉም ሥራዎን ጥራት ለማሻሻል እና መልዕክቱ ያለምንም መዛባት ለፊንላንድኛ አንባቢዎች እንዲደርስ ለማድረግ የሚከተሉትን ሙያዊ ምክሮች ይተግብሩ፦
1. የቃላት መዝገብ (Glossary) ማዘጋጀት
የትርጉም ሥራ ከመጀመርዎ በፊት በሰነዱ ውስጥ በተደጋጋሚ የሚከሰቱ ቁልፍ ቃላትን እና ቴክኒካዊ ቃላትን በመለየት የቃላት መዝገብ ያዘጋጁ። ይህ በአማርኛ እና በፊንላንድኛ መካከል ያለውን የትርጉም አንድነትና ወጥነት ለመጠበቅ ይረዳል። በተለይም በሕግ፣ በሕክምና ወይም በቴክኖሎጂ ዘርፎች ውስጥ ያሉ ቃላት ጥብቅ ትርጉም የሚሹ በመሆናቸው ቅድመ-ዝግጅት ማድረግ ወሳኝ ነው።
2. የፊንላንድኛን "የድምፅ ስምምነት" (Vowel Harmony) እና የፊደል ለውጦችን መረዳት
በፊንላንድኛ ሰዋሰው ውስጥ የአናባቢዎች ድምፅ ስምምነት ትልቅ ቦታ አለው። አንድ ቃል ላይ ቅጥያ ሲጨመር በቃሉ ውስጥ ባሉት አናባቢዎች ላይ በመመስረት የቅጥያው አናባቢ ይለወጣል። በተጨማሪም "Consonant Gradation" የተባለው ሰዋሰዋዊ ህግ በቃሉ መሃል ያሉ ተነባቢዎች እንዲዳከሙ ወይም እንዲጠነክሩ ያደርጋል። ተርጓሚው እነዚህን የፊንላንድኛ የሰዋሰው ለውጦች ጠንቅቆ ካላወቀ ትርጉሙ ሰዋሰዋዊ ስህተት ያለበት እና ለማንበብ የሚከብድ ይሆናል።
3. የማሽን ትርጉም እና የሰው እገዛን ማመጣጠን
በአሁኑ ጊዜ እንደ ጎግል ትርጉም ያሉ ቴክኖሎጂዎች ከአማርኛ ወደ ፊንላንድኛ ለመተርጎም ቢሞክሩም፣ በሁለቱ ቋንቋዎች መካከል ያለው የቋንቋ ቤተሰብ ልዩነትና የሃሳብ ውስብስብነት ስላለው የማሽኖቹ ውጤት እጅግ ዝቅተኛ ነው። ማሽኖች የቃላትን ቀጥተኛ ፍቺ እንጂ ባህላዊ አውዱን እና የሰዋሰውን ፍሰት በትክክል ሊረዱ አይችሉም። ስለዚህ ማሽንን ለፈጣን ረቂቅ (draft) ግንዛቤ ብቻ በመጠቀም፣ የመጨረሻውን የትርጉም ስራ በሰው ኃይል በጥንቃቄ ማረምና ማስተካከል (Post-editing) የግድ አስፈላጊ ነው።
4. የአፍ መፍቻ ቋንቋ ተናጋሪዎችን ማሳተፍ (Native Review)
የትርጉም ሥራው ከተጠናቀቀ በኋላ፣ ፊንላንድኛ የአፍ መፍቻ ቋንቋቸው በሆኑ ባለሙያዎች ሰነዱን ማረም እጅግ ይመከራል። ይህም የተተረጎመው ጽሑፍ በፊንላንድኛ ተናጋሪዎች ዘንድ ተፈጥሯዊና ሰዋሰዋዊ መዋቅሩን የጠበቀ ሆኖ እንዲገኝ ያደርጋል።