Cyflwyniad i'r Her Ieithyddol
Mae cyfieithu o'r Gymraeg i'r Rwmaneg yn cynrychioli her unigryw ond hynod ddiddorol o fewn byd cyfieithu proffesiynol. Er bod y ddwy iaith yn perthyn i'r teulu Indo-Ewropeaidd, maent yn tarddu o ganghennau cwbl wahanol: mae'r Gymraeg yn iaith Geltaidd Ynysol, tra bod y Rwmaneg yn iaith Romaneg Ddwyreiniol sydd wedi cadw strwythurau gramadegol cymhleth o'r Lladin clasurol, ynghyd â dylanwadau Slafaidd sylweddol yn ei geirfa a'i seineg. Mae llwyddo i drosi testun yn gywir ac yn naturiol o'r Gymraeg i'r Rwmaneg yn gofyn nid yn unig am ddealltwriaeth eiriadurol fanwl, ond hefyd am feistrolaeth ar wahaniaethau cystrawenol dwfn a sensitifrwydd diwylliannol penodol dros y ddwy gymuned ieithyddol.
Strwythur Brawddegol: VSO yn erbyn SVO
Un o'r gwahaniaethau mwyaf sylfaenol y mae'n rhaid i gyfieithydd fynd i'r afael ag ef yw trefn y geiriau o fewn brawddeg. Mae'r Gymraeg yn defnyddio strwythur Berf-Gweithredydd-Gwrthrych (VSO) fel ei threfn ddiofyn (er enghraifft: "Darllenodd y ferch y llyfr"). Ar y llaw arall, mae'r Rwmaneg yn dilyn y strwythur nodweddiadol Gweithredydd-Berf-Gwrthrych (SVO) ("Fata a citit cartea").
Wrth gyfieithu, ni ellir yn syml drosi gair am air; rhaid dadadeiladu'r frawddeg Gymraeg a'i hail-adeiladu yn unol â chystrawen y Rwmaneg. Gall methu â gwneud hyn arwain at destun Rwmaneg sy'n swnio'n chtrawenus o anystwyth neu'n hollol annealladwy. At hynny, mae Rwmaneg yn caniatáu mwy o ryddid o ran trefn geiriau er mwyn rhoi pwyslais ar wahanol elfennau (gan ddefnyddio strwythurau fel OVS neu VSO mewn cyd-destunau llenyddol neu ar gyfer arddull emffatig), sy'n golygu bod yn rhaid i'r cyfieithydd ddeall yn union ble mae'r pwyslais yn y Gymraeg wreiddiol er mwyn ei ail-greu'n effeithiol yn y Rwmaneg.
Cenedl ac Achosion Gramadegol yr Enw
Mae strwythur enwol y ddwy iaith yn cynnig heriau gramadegol sylweddol y mae'n rhaid eu hystyried:
- Cenedl yr Enw: Er bod y Gymraeg yn rhannu enwau yn ddwy genedl (gwrywaidd a benywaidd), mae gan y Rwmaneg dair cenedl ramadegol: gwrywaidd (masculin), benywaidd (feminin), a diryw neu ddeuol (neutru). Mae enwau diryw yn Rwmaneg yn ymddwyn fel enwau gwrywaidd yn y ffurf unigol ac fel enwau benywaidd yn y ffurf luosog. Rhaid i'r cyfieithydd fod yn ofalus iawn wrth ddewis ansoddeiriau er mwyn sicrhau cysondeb a chytundeb cenedl cywir yn y Rwmaneg.
- Y Fannod Bendant: Yn wahanol i'r Gymraeg, lle mae'r fannod "y/yr" yn rhagflaenu'r enw i ddangos penderfynoldeb, mae'r Rwmaneg yn defnyddio bannod bendant enclitig (articol hotărât enclitic). Mae hyn yn golygu bod y fannod yn cael ei chysylltu fel ôl-ddodiad wrth ddiwedd yr enw (e.e., "casă" - tŷ, "casa" - y tŷ; neu "băiat" - bachgen, "băiatul" - y bachgen). Mae hyn yn effeithio yn uniongyrchol ar sillafu a ffurf yr enw a'r ansoddeiriau cysylltiedig.
- System yr Achosion (Declensiwn): Tra bod y Gymraeg fodern wedi colli ei system achosion hanesyddol bron yn gyfan gwbl, mae gan y Rwmaneg system achosion gymhleth sy'n dal i fod yn fyw iawn. Mae'n cynnwys yr achosion Enwol/Gwrthrychol (Nominativ-Acuzativ), y Genidol/Dadiol (Genitiv-Dativ), a'r Cyfarchol (Vocativ). Wrth drosi cysylltiadau meddiannol neu berthnasoedd gwrthrychol anuniongyrchol o'r Gymraeg (a fynegir trwy arddodiaid fel "o", "i", neu "gan"), rhaid i'r cyfieithydd ddefnyddio terfyniadau achos cywir neu ffurfiau ragenwol penodol yn y Rwmaneg yn hytrach na dibynnu ar arddodiaid yn unig.
Systemau Berfol ac Agweddau Amserol
Mae system ferfol y ddwy iaith yn dilyn llwybrau gwahanol iawn. Mae'r Gymraeg yn dibynnu'n drwm ar ferfau cynorthwyol a strwythurau cwmpasog (periphrastic) megis "bod + yn + berfenw" i fynegi agweddau amserol gwahanol (fel y parhaus neu'r gorffenedig). Mewn cyferbyniad, mae gan y Rwmaneg gyfundrefn ferfol synthetig ddatblygedig gydag amrywiaeth eang o amseroedd ac agweddau wedi'u mynegi trwy ffurfiau rhediadol unigol ar y ferf ei hun.
Ar ben hynny, mae Rwmaneg yn defnyddio'r modd dibynnol (conjunctiv) yn aml iawn lle byddai'r Gymraeg yn defnyddio berfenw neu strwythur "i + gweithredydd + ferfenw" (er enghraifft: "Rwyf am iddo fynd" yn dod yn "Vreau ca el să meargă" - llythrennol: "Rwy'n eisiau y bydd ef yn mynd"). Mae deall pryd a sut i ddefnyddio'r 'conjunctiv' yn Rwmaneg wrth drosi o ffurfiau berfenwol y Gymraeg yn allweddol i gynhyrchu testun sy'n swnio'n naturiol ac yn idiomatis i ddarllenwyr brodorol.
Treigladau a Phroblemau Adnabod Geiriau
Yn y Gymraeg, mae treigladau cychwynnol (meddal, trwynol, llaes, a llafar) yn newid ffurf geiriau yn seiliedig ar eu cyd-destun cystrawenol neu ar ôl geiriau ac arddodiaid penodol. Wrth gyfieithu i'r Rwmaneg, mae angen dadansoddi'r gair sydd wedi'i dreiglo yn y Gymraeg i ganfod ei ffurf gysefin (lemateiddio) er mwyn gallu dod o hyd i'r cyfatebiad cywir yn y geiriadur Rwmaneg. Gall cyfieithwyr nad ydynt yn siaradwyr brodorol o'r Gymraeg gael trafferth sylweddol yma os ydynt yn dibynnu ar offer cyfieithu awtomatig nad ydynt yn gallu adnabod y treigladau'n ddigonol.
Lleoleiddio, Cofnod Hanesyddol a Diwylliant
Nid proses o drosi geiriau yn unig yw cyfieithu, ond proses o bontio dwy ddiwylliant wahanol. Mae gan Gymru a Rwmania hanes, traddodiadau, a strwythurau cymdeithasol tra gwahanol. Wrth drosi cysyniadau sy'n benodol i fywyd a diwylliant Cymru (megis "eisteddfod", "cymanfa ganu", neu "cynefin"), mae'n rhaid i'r cyfieithydd benderfynu a yw'n cadw'r term gwreiddiol gan ychwanegu esboniad byr, neu a yw'n canfod cyfatebiaeth ddiwylliannol agos yn y Rwmaneg er mwyn cadw llyfnder y darllen.
Yn yr un modd, mae lefelau ffurfioldeb ac arddull yn amrywio. Mae'r Rwmaneg yn cadw gwahaniaeth llym iawn rhwng cyfeiriad anffurfiol ("tu") a ffurfiol ("dumneavoastră"), sy'n wahaniaeth sy'n gofyn am asesiad gofalus o gyd-destun y testun gwreiddiol yn y Gymraeg. Rhaid dewis y lefel ffurfioldeb gywir yn y Rwmaneg yn seiliedig ar gynulleidfa darged y testun er mwyn cynnal y parch a'r naws addas.
Awgrymiadau Ymarferol ar gyfer Cyfieithu Effeithiol
I sicrhau'r cyfieithiad gorau posibl o'r Gymraeg i'r Rwmaneg, dilynwch yr argymhellion allweddol hyn:
- Dadansoddwch y Gystrawen yn Gyntaf: Cyn dechrau ysgrifennu yn Rwmaneg, nodwch y prif ferf a'r goddrych yn y frawddeg Gymraeg i ailstrwythuro'r drefn i SVO yn gywir ac yn rhesymegol.
- Nodwch y Treigladau: Sicrhewch eich bod wedi adnabod ffurf gysefin (nominatif) pob enw neu ansoddair cyn dewis y term cyfatebol yn y Rwmaneg.
- Rhowch Sylw i'r Modd Dibynnol: Trosglwyddwch strwythurau sy'n mynegi dymuniad neu orchymyn yn y Gymraeg gan ddefnyddio ffurfiau 'conjunctiv' yn Rwmaneg er mwyn osgoi brawddegau lletchwith.
- Defnyddiwch Ieithoedd Pontio yn Ddoeth: Gan nad oes llawer o eiriaduron dwyieithog Cymraeg-Rwmaneg uniongyrchol ar gael, mae defnyddio ieithoedd pontio fel Saesneg neu Ffrangeg yn gallu bod yn ddefnyddiol, ond rhaid bod yn wyliadwrus rhag colli naws a lliw unigryw'r Gymraeg wreiddiol yn y broses honno.