He kālailai hohonu e pili ana i ke kūkulu ʻana i kēlā alahaka ma waena o nā moʻomeheu ʻelua ma o ka unuhi ʻana.
Okoʻa Ka Lāhui, Okoʻa Ka ʻŌlelo: He Hoʻolauna
Aia i hea kahi e launa ai ka moana Pākīpika me nā kula ākea o ʻEuropa Hikina? Ma o ka unuhi ʻōlelo, hiki ke hoʻohui ʻia kēia mau ao kaʻawale ʻelua. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Ukuleina, he mau ʻōlelo ia mai nā ʻohana ʻōlelo like ʻole loa. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, he ʻōlelo ʻAusetonelezia (Austronesian) ia i waiwai i nā hāʻina leo akahai a me ke kaona moʻomeheu hohonu. ʻO ka ʻōlelo Ukuleina hoʻi, he ʻōlelo Salawa (Slavic) ia o ka ʻohana ʻōlelo ʻInia-ʻEuropa, i kaulana no kona ʻōnaehana hopena haʻiʻōlelo paʻakikī a me ka maʻalahi o ka hoʻololi ʻana i ke kāhulu o ka manaʻo.
No ka mea unuhi e makemake ana e hoʻolilo i ka manaʻo mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Ukuleina, ʻaʻole kēia he hana maʻalahi wale nō o ka hoʻololi huaʻōlelo. He hana ia e koi ana i ka hoʻomaopopo hohonu i ka pilina moʻomeheu a me ka noʻonoʻo o nā kānaka e ʻōlelo ana i ia mau ʻōlelo. Eia kekahi, pono e ʻike i ke ʻano o ka mālama ʻana i ka ʻuhane o ka ʻōlelo kumu me ka hoʻololi ʻana i ke kino o ka ʻōlelo i unuhi ʻia.
Nā ʻAha Kuhikuhi Pilipiliʻōlelo: VSO E Kūʻē Ana I Ka SVO Inflected
ʻO kekahi o nā kumu nui o ka huikau ma waena o kēia mau ʻōlelo ʻelua, ʻo ia ke kūkulu ʻana i ka hopunaʻōlelo. Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, hoʻohana nui ʻia ke kumu hoʻonohonoho o ka Hana-Mea Hana-Mea Kūpono (Verb-Subject-Object aiʻole VSO). E laʻa, i ka ʻōlelo ʻana, "E inu ana ke keiki i ka wai," ʻo ka haʻiʻano (inu) ke poʻo o ka hopunaʻōlelo. Ma ka ʻōlelo Ukuleina naʻe, ʻo ke kumu maʻamau ʻo ia ka Mea Hana-Hana-Mea Kūpono (Subject-Verb-Object aiʻole SVO), e like me "Дитина п’є воду" (Dytyna pʻe vodu).
Eia naʻe, he ʻōlelo kāhulu nui ka ʻōlelo Ukuleina (highly inflected language). Ma o ka hoʻohana ʻana i nā hopena huaʻōlelo like ʻole (cases aiʻole "відмінки"), hiki ke hoʻololi i ka hoʻonohonoho ʻana o nā huaʻōlelo me ka nalowale ʻole o ka manaʻo kumu. Loaʻa he ʻehiku hopena haʻiʻōlelo ma ka ʻōlelo Ukuleina no nā inoa, nā haʻinoa, a me nā paniinoa. Pono ka mea unuhi e makaʻala loa i ka unuhi ʻana i nā poke ʻōlelo Hawaiʻi, no ka mea, ʻaʻole hoʻohana ka ʻōlelo Hawaiʻi i kēia ʻano hoʻololi huelo huaʻōlelo akā hoʻohana i nā ʻami (particles) e like me "i", "ma", "mai", "no", a me "a".
Ka ʻOkina, Ka Kahakō, A Me Ke Kākau ʻAna Ma Ka Haku Ukuleina
Ma ke kākau ʻana, pale ke kumu kākau o ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka huikau ma o ka hoʻohana ʻana i ka ʻokina (glottal stop) a me ka kahakō (macron). Inā hehi hewa ke kanaka i kēia mau hōʻailona leo, hiki ke loli loa ka manaʻo o ka huaʻōlelo. ʻO ka huaʻōlelo "kalo" (taro) he mea ʻokoʻa ia mai ka "kālō" (kālā/money ma ke ʻano kahiko) aiʻole "kāloʻo". Ke unuhi ʻia kēia i ka ʻōlelo Ukuleina e hoʻohana ana i ka palapala Kilela (Cyrillic), pono e ʻimi i kahi ala e hōʻike ai i kēlā mau kani kikoʻī inā he inoa ponoʻī ia e pono ai ka trans-literation.
Ma ka ʻōlelo Ukuleina, ʻaʻohe ʻokina aiʻole kahakō, akā he koʻikoʻi nui ko ka stress accent (наголос). Hiki i ka hoʻololi ʻana i ka leo koʻikoʻi ke hoʻololi i ka manaʻo o ka huaʻōlelo Ukuleina, e like me ka hana a ka kahakō ma ka ʻōlelo Hawaiʻi. No laila, i ka manawa e unuhi ai i nā inoa wahi aiʻole nā inoa kanaka Hawaiʻi, pono ka mea unuhi e hoʻohana i ka palapala Kilela me ke kūpono i hiki ai i ka mea heluhelu Ukuleina ke puana pono i ka inoa me ka paʻa o ke kani kumu o ka ʻōlelo Hawaiʻi.
Ke Kaona Moʻomeheu: Unuhi Moʻoni A Me Unuhi ʻUhane
ʻO kekahi o nā paʻakikī nui loa o ka mea unuhi, ʻo ia ka mālama ʻana i ka "kaona" – kēlā manaʻo hūnā e waiho nei ma lalo o nā huaʻōlelo maʻamau. ʻO nā huaʻōlelo koʻikoʻi o ke ola Hawaiʻi e like me Aloha, Mana, ʻOhana, a me ʻĀina, ʻaʻole hiki ke unuhi maʻalahi ʻia me ka huaʻōlelo hoʻokahi wale nō ma ka ʻōlelo Ukuleina.
- Aloha: Ma ka ʻōlelo Ukuleina, unuhi pinepine ʻia he "любов" (aloha/love) aiʻole "привіт" (welina/hello). Akā, ʻaʻole e paʻa ana ka manaʻo o ka aloha ma ke ʻano he kaʻana like ʻana i ke ea o ke ola.
- Mana: Hiki ke hoʻohana ʻia ka huaʻōlelo "сила" (mana/power) aiʻole "духовна енергія" (energy ʻuhane), akā nalowale ke ʻano o ka mana mai nā kūpuna a me ke akua mai.
- ʻĀina: Hoʻohana ʻia ka huaʻōlelo Ukuleina "земля" (lepo/land), akā ma ka moʻomeheu Hawaiʻi, ʻo ka ʻāina ke kumu o ke ola a me ka makuahine hānai o ke kanaka, he pili ʻuhane ia e kūʻē ana i ka manaʻo o ka ʻāina he waiwai kūʻai wale nō.
Eia hoʻi ke kūlana ma ka ʻaoʻao Ukuleina. Loaʻa iā lākou nā huaʻōlelo e pili ana i ke kūʻokoʻa, ka ʻeha o ka wā i hala, a me ka pilina me ko lākou ʻāina kula e like me "Воля" (Volya - ke kūʻokoʻa/willpower) a me "Доля" (Dolya - ka hopena/destiny). ʻO ka hana a ka mea unuhi akamai, ʻo ia ka ʻimi ʻana i kahi kūlike ʻuhane (functional equivalence) ma kahi o ka unuhi huaʻōlelo maʻamau (literal translation). Inā pono, e kākau i wehewehe pōkole ma ke ʻano he footnotes i mea e maopopo ai i ka mea heluhelu ka hohonu o ka pōʻaiapili moʻomeheu.
He Mau Manaʻo Kōkua E Pōmaikaʻi Ai Ka Hana Unuhi ʻAna
No ka hoʻokō ʻana i kahi unuhi maikaʻi loa mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Ukuleina, eia kekahi mau kumu aʻo e hahai ai:
- E Hoʻomaopopo i ka Pōʻaiapili (Context): Mai unuhi i ka huaʻōlelo hoʻokahi me ka nānā ʻole i ka hopunaʻōlelo holoʻokoʻa. E hoʻolohe i ke "kani" a me ke "au" o ka ʻōlelo.
- E Hōʻoia i ka Pololei o nā Māmalaʻōlelo: E hoʻohana i nā puke wehewehe ʻōlelo Hawaiʻi hilinaʻi ʻia (e like me ka Pukuʻi-Elbert) no ka ʻimi ʻana i nā manaʻo kahiko o nā huaʻōlelo ma mua o ka hoʻoholo ʻana i ka manaʻo Ukuleina kūpono.
- E Malama i ka Transliteration no nā Inoa Ponoʻī: I ka hoʻololi ʻana i nā inoa kanaka a i ʻole nā inoa wahi Hawaiʻi i ka palapala Kilela, e pili pono i ke kani maoli o ka ʻōlelo. No ka laʻana, ʻo "Kamehameha" e lilo ia he "Камехамеха" a me "Liliʻuokalani" he "Ліліуокалані".
- E Nīnau i ka Poʻe Mākaukau: Inā kānalua e pili ana i kekahi māmalaʻōlelo a i ʻole kekahi oli kahiko, e nīnau i ka poʻe mānaleo aiʻole nā kumu ʻōlelo Hawaiʻi ma mua o ka haku wale ʻana i ka manaʻo.
ʻO ka hopena o kēia hana, he alahaka ia e hoʻohui ana i ʻelua lāhui i loaʻa ka mōʻaukala o ke kūpaʻa a me ke aloha i ko lākou ʻōlelo ponoʻī. Ma o kēlā me kēia huaʻōlelo i unuhi pono ʻia, e hoʻomau ʻia ana ke ola o nā manaʻo o ka poʻe kahiko ma ke ao holoʻokoʻa.