Ժամանակակից գլոբալացման և միջմշակութային հաղորդակցության դարաշրջանում տարբեր լեզվաընտանիքների պատկանող լեզուների միջև թարգմանությունը ներկայացնում է առանձնահատուկ մասնագիտական մարտահրավեր։ Հայերենից ղազախերեն թարգմանությունը հենց այդպիսի բարդ և բազմաշերտ գործընթացներից է։ Հայերենը՝ որպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ինքնուրույն ճյուղ, և ղազախերենը՝ որպես թյուրքական լեզվախմբի ներկայացուցիչ, ունեն արմատապես տարբերվող քերականական, շարահյուսական և հնչյունաբանական կառուցվածքներ։ Այս հոդվածում կդիտարկենք այն հիմնական լեզվաբանական խոչընդոտները, որոնց բախվում են թարգմանիչները, և կներկայացնենք գործնական ռազմավարություններ՝ բարձրորակ և մշակութային առումով համարժեք թարգմանություն ստանալու համար։
Տիպաբանական տարբերություններ. Թեքականություն ընդդեմ Կցականության
Լեզվական կառուցվածքի տեսանկյունից հայերենն ու ղազախերենը գտնվում են տարբեր բևեռներում։ Արևելահայերենը հիմնականում թեքական (ֆլեկտիվ) լեզու է, որտեղ մեկ վերջավորությունը կարող է կրել մի քանի քերականական իմաստ (օրինակ՝ թիվ, հոլով, դեմք)։ Ի հակադրություն դրան՝ ղազախերենը դասական կցական (ագլյուտինատիվ) լեզու է։ Սա նշանակում է, որ յուրաքանչյուր քերականական կարգ արտահավտվում է առանձին սուֆիքսով, որոնք հաջորդաբար կցվում են բառի հիմքին։
Այս կառուցվածքային տարբերությունը հաճախ հանգեցնում է նրան, որ հայերենի մեկ նախադասությունը կամ բառակապակցությունը ղազախերենում կարող է արտահայտվել ընդամենը մեկ բարդ բառով, որն իր մեջ ներառում է գործողության սուբյեկտը, օբյեկտը, ժամանակը և նպատակը։ Թարգմանիչը պետք է կարողանա ճիշտ տարրալուծել հայերենի նախադասության իմաստային միավորները և դրանք հավաքել ղազախերենի կցական շղթաների մեջ՝ պահպանելով ճշգրիտ հնչյունաբանական և քերականական կանոնները։
Շարահյուսական կառուցվածքների բախումը. Բայի տեղը նախադասության մեջ
Շարահյուսությունը հաջորդ կարևորագույն ոլորտն է, որտեղ հայերենից ղազախերեն թարգմանությունը պահանջում է լուրջ վերակառուցում։ Հայերենում նախադասության անդամների շարադասությունը բավականին ճկուն է, թեև գերիշխում է սուբյեկտ-բայ-օբյեկտ (SVO) կառույցը։ Սակայն ղազախերենում գործում է խիստ և անփոփոխ կանոն՝ սուբյեկտ-օբյեկտ-բայ (SOV)։ Սա նշանակում է, որ ստորոգյալը (բայը) գրեթե միշտ գտնվում է նախադասության ամենավերջում։
Այս գործոնը էականորեն ազդում է թարգմանության գործընթացի վրա, հատկապես՝ երկար և բարդ համադասական ու ստորադասական նախադասությունների պարագայում։ Թարգմանիչը ստիպված է ամբողջությամբ շրջել նախադասության կառուցվածքը. հայերեն նախադասության սկզբում կամ մեջտեղում գտնվող բայը ղազախերեն տարբերակում տեղափոխվում է վերջ, իսկ բոլոր լրացումներն ու հանգամանքները նախորդում են դրան։ Սա պահանջում է բարձր կենտրոնացում և տեքստի իմաստային ամբողջության հստակ պատկերացում նախքան թարգմանությունը թղթին հանձնելը։
Ձայնային ներդաշնակություն (Սինհարմոնիզմ) և Տրանսլիտերացիա
Ղազախերենի հնչյունաբանական համակարգի հիմնաքարը սինհարմոնիզմի (ձայնավորների ներդաշնակության) օրենքն է։ Ըստ այս օրենքի՝ բառի մեջ ձայնավորները պետք է լինեն միևնույն տիպի՝ կա՛մ բոլորը հետնալեզվային (կոշտ՝ а, о, ұ, ы), կա՛մ բոլորը առաջնալեզվային (փափուկ՝ ә, ө, ү, і, е)։ Սա տարածվում է նաև բառերին կցվող սուֆիքսների վրա. դրանք ընտրվում են՝ կախված բառի վերջին ձայնավորի բնույթից։
Հայերենում նման օրենքի բացակայությունը լուրջ խնդիրներ է ստեղծում հատուկ անունների, տեղանունների և մասնագիտական տերմինների տրանսլիտերացիայի ժամանակ։ Հայկական անունները ղազախերեն փոխադրելիս թարգմանիչը պետք է հաշվի առնի, թե ինչպես է բառն արտասանվելու և ինչպես են դրան կցվելու ղազախական հոլովական կամ հոգնակիակերտ վերջավորությունները։ Սխալ տրանսլիտերացիան կարող է խախտել սինհարմոնիզմի կանոնը և տեքստը դարձնել անընթեռնելի կամ արհեստական ղազախախոս ընթերցողի համար։
Մշակութային համատեքստ և Դարձվածքների Տեղայնացում (Լոկալիզացիա)
Թարգմանությունը լոկ բառերի փոխարինումը չէ մեկ այլ լեզվի բառերով. այն մշակույթների երկխոսություն է։ Հայկական և ղազախական մշակույթները, ունենալով պատմական որոշակի շփումներ, այդուհանդերձ ձևավորվել են տարբեր աշխարհագրական և կրոնական պայմաններում։ Հայկական ավանդական դարձվածքները հաճախ հենվում են լեռնային աշխարհագրության, խաղողագործության կամ քրիստոնեական պատկերացումների վրա։ Ղազախական մշակույթն ու լեզվամտածողությունը, ընդհակառակը, սերտորեն կապված են տափաստանային կյանքի, քոչվորական կենսակերպի, ձիաբուծության և իսլամական ավանդույթների հետ։
Օրինակ՝ հայերեն «աչքի լույս» կամ նմանատիպ փաղաքշական արտահայտությունները ղազախերեն թարգմանելիս պետք է փնտրել համարժեքներ, որոնք բնորոշ են տեղի մշակույթին (օրինակ՝ ձիերի կամ տափաստանային գեղեցկության հետ կապված պատկերներ)։ Բառացի թարգմանությունը կկորցնի իր հուզական արժեքը և կարող է անհասկանալի թվալ թիրախային լսարանին։ Լոկալիզացիան պահանջում է խորը պատմամշակութային գիտելիքներ երկու ժողովուրդների կենցաղի և սովորույթների վերաբերյալ։
Ռուսերենի Ազդեցությունը և Ժամանակակից Տերմինաբանական Միտումները
Երկու երկրների՝ նախկին Խորհրդային Միության կազմում գտնվելու փաստը թողել է իր լեզվական հետքը։ Թե՛ հայերենում, թե՛ ղազախերենում առկա է ռուսերենից փոխառված գիտատեխնիկական, իրավաբանական և վարչական տերմինների հսկայական շերտ։ Սակայն այսօր իրավիճակը արմատապես փոխվում է։ Ղազախստանը ակտիվորեն բարեփոխում է իր լեզվական քաղաքականությունը, անցում է կատարում լատինատառ այբուբենի և իրականացնում է տերմինների ակտիվ «ղազախացում»՝ փոխարինելով ռուսական կամ խորհրդային փոխառությունները սեփական լեզվական արմատներից ստեղծված նոր բառերով։
Թարգմանիչների համար սա նշանակում է, որ չի կարելի հույսը դնել հին բառարանների կամ խորհրդային տարիներին ընդունված տերմինաբանության վրա։ Անհրաժեշտ է մշտապես հետևել Ղազախստանի Պետական տերմինաբանական հանձնաժողովի որոշումներին և թարմացվող պաշտոնական շտեմարաններին։ Սա հատկապես կարևոր է իրավաբանական, պաշտոնական և տնտեսական փաստաթղթերի թարգմանության ժամանակ, որտեղ տերմինների ճշգրտությունը իրավական հետևանքներ է առաջացնում։
Գործնական Խորհուրդներ և Ռազմավարություններ Թարգմանիչների Համար
Հայերենից ղազախերեն թարգմանությունների որակն ապահովելու համար մասնագետներին խորհուրդ է տրվում կիրառել հետևյալ ռազմավարությունները.
- Իմաստային վերակառուցում. Երբեք մի՛ թարգմանեք բառ առ բառ։ Նախ կարդացեք ամբողջական պարբերությունը, հասկացեք հեղինակի հիմնական միտքը, ապա վերակառուցեք այն ղազախերենի շարահյուսական կանոններին համապատասխան՝ բայը տեղադրելով նախադասության վերջում։
- Ժամանակակից աղբյուրների կիրառում. Օգտվեք Ղազախստանի պաշտոնական լեզվական պորտալներից և էլեկտրոնային բառարաններից, որոնք արտացոլում են լեզվի արդի վիճակը և նոր ներմուծված տերմինները։
- Համատեքստային լոկալիզացիա. Հատուկ ուշադրություն դարձրեք մշակութային իրողություններին (ռեալիաներին)։ Եթե տեքստում կան հայկական ազգային կենցաղին վերաբերող բառեր, տվեք դրանց նկարագրական թարգմանությունը կամ ծանոթագրություններով բացատրեք դրանք։
- Կրկնակի խմբագրում. Թարգմանությունն ավարտելուց հետո տեքստը տրամադրեք մայրենի լեզվակիր (նեյթիվ) խմբագրին։ Ղազախերենի նրբերանգներն ու ձայնավորների համահնչյունությունը լիարժեք կարող է զգալ միայն լեզվակիրը։
Ամփոփելով՝ կարող ենք արձանագրել, որ հայերենից ղազախերեն թարգմանությունը պահանջում է ոչ միայն լեզվական բարձր պատրաստվածություն, այլև երկու ժողովուրդների մշակութային և պատմական ժառանգության խորը իմացություն։ Կիրառելով վերը նշված կանոններն ու մեթոդները՝ թարգմանիչները կարող են ստեղծել բարձրորակ տեքստեր, որոնք կնպաստեն երկու երկրների միջև արդյունավետ և անսխալ հաղորդակցությանը։