Þýðingar á milli íslensku og tyrknesku spanna brú á milli tveggja gjörólíkra málaætta. Íslenska er germanskt beygingarmál af indóevrópskum uppruna, en tyrkneska er tyrkneskt samloðunarmál (agglutinative language) af altaískri málaætt. Vegna þess kerfislæga munar er verkefni þýðandans ekki aðeins fólgið í því að finna samsvarandi orð, heldur þarf að endurskipuleggja hugsanir, setningagerð og málfræðileg tengsl í grundvallaratriðum. Þessi grein fjallar ítarlega um helstu áskoranir sem þýðendur mæta og veitir hagnýt ráð til að tryggja nákvæmni og náttúrulegt flæði.
Orðaröðin: Frá SVO til SOV
Einn augljósasti munurinn á íslensku og tyrknesku lýtur að setningaskipan. Íslenska fylgir almennt orðaröðinni Frumlag-Sögn-Andlag (SVO - Subject-Verb-Object), þótt hún sé nokkuð sveigjanleg vegna ríkulegra fallbeyginga. Tyrkneska fylgir hins vegar stranglega orðaröðinni Frumlag-Andlag-Sögn (SOV - Subject-Object-Verb). Í tyrkneskri setningu er sögnin nánast undantekningarlaust staðsett aftast í setningunni.
Þegar þýtt er úr íslensku yfir í tyrknesku þarf því að gæta þess að varpa setningarhlutum rétt. Ef íslensk setning hljóðar svo: „Ég les bókina,“ verður tyrkneska samsvörunin bókstaflega: „Ég bókina les“ (Ben kitabı okuyorum). Fyrir flóknari setningar með mörgum aukasetningum getur þetta valdið miklum erfiðleikum, þar sem þýðandinn verður að halda upplýsingum í huga og endurraða þeim þannig að tyrkneski lesandinn fái sagnirnar á réttum stað án þess að missa samhengið.
Beygingarmál gegn samloðunarmáli
Íslenska é þekkt fyrir flókið beygingarkerfi sitt þar sem nafnorð, lýsingarorð og fornöfn beygjast í fjórum föllum, þremur kynjum og tveimur tölum. Tyrkneska starfar á allt annan hátt. Hún er samloðunarmál, sem þýðir að málfræðilegum upplýsingum og tengslum er miðlað með því að bæta viðskeytum (suffixes) við orðstofninn. Eitt tyrkneskt orð getur innihaldið upplýsingar sem krefjast heillar setningar á íslensku.
Sem dæmi má taka íslensku setninguna: „Í húsum okkar.“ Á tyrknesku er þetta tjáð með einu orði: evlerimizde. Hér er orðstofninn ev (hús), viðskeytið -ler gefur til kynna fleirtölu, -imiz táknar eignarfornafn (okkar), og -de sýnir staðarfall (í). Þýðandi þarf því að hafa djúpan skilning á því hvernig íslensk falltengi, forsetningar og eignarfornöfn umbreytast í kerfi viðskeyta á tyrknesku til að forðast málfræðilegar villur og klunnalegt orðalag.
Málfræðilegt kyn: Allt eða ekkert
Í íslensku skiptast nafnorð í karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn, og lýsingarorð verða að samræmast kyni nafnorðsins. Tyrkneska hefur hins vegar ekkert málfræðilegt kyn. Það eru engar greinar (eins og hinn, hin, hið) og ekkert kynjakerfi fyrir lýsingarorð eða fornöfn. Jafnvel persónufornafnið í þriðju persónu eintölu er einfaldlega o, sem þýðir jafnt hann, hún og það.
Þessi skortur á kyni í tyrknesku getur valdið erfiðleikum þegar þýtt er úr íslensku þar sem kyn söguhetju eða hlutlægs fyrirbæris skiptir máli fyrir samhengið. Ef textinn segir „hún sagði,“ og kynið skiptir máli fyrir framvindu sögunnar, verður þýðandinn að finna leiðir til að skýra kynið á tyrknesku, til dæmis með því að nota nafnið eða bæta við skýringum eins og „kona“ eða „stúlka“ (kadın/kız) ef þörf krefur.
Sagnir og óbeinn vitnisburður (Evidentiality)
Tyrkneska hefur sérstakan málfræðilegan flokk sem kallast óbeinn vitnisburður eða frásagnarfortíð (evidential past tense, táknað með viðskeytinu -miş). Þessi tíð er notuð þegar sögumaðurinn varð ekki sjálfur vitni að atburðinum heldur hefur heyrt af honum eða dregið ályktun um hann. Íslenska hefur ekki samsvarandi sagnbeygingu, heldur notast við hjálparsagnir eða atviksorð eins og „sagt er,“ „mun hafa,“ eða „svo virðist sem.“
Þegar þýtt er úr íslensku yfir í tyrknesku verður þýðandinn að meta stöðugt áreiðanleika upplýsinganna í frumtextanum. Ef íslenski textinn lýsir sögulegum atburðum eða sögusögnum þarf að nota -miş formið á tyrknesku til að textinn hljómi náttúrulega. Að velja rangt sagnform getur breytt trúverðugleika eða merkingu textans algjörlega í augum tyrkneskra lesenda.
Menningarleg staðfæring og kurteisisstig
Íslenskt samfélag er mjög óformlegt og dagsdaglegt mál endurspeglar það. Íslendingar nota þérun örsjaldan í nútímamáli og ávarpa alla með nafni, óháð stöðu eða aldri. Tyrknesk menning er hins vegar mun stigskiptari og kurteisari. Í tyrknesku er skýr munur á óformlegu ávarpi (sen - þú) og formlegu eða fleirtöluávarpi (siz - þér/þið).
Þegar íslenskur texti er þýddur yfir á tyrknesku verður þýðandinn að ákveða viðeigandi kurteisisstig út frá samhenginu, tengslum persóna og markhópnum. Ef persóna í íslenskri sögu talar við yfirmann sinn eða eldri manneskju á óformlegan hátt, þarf oft að breyta því yfir í siz eða bæta við virðingartitlum eins og Bey (herra) eða Hanım (frú) á tyrknesku til að viðhalda félagslegri sátt og raunsæi í tyrkneska menningarheiminum.
Hagnýt ráð fyrir þýðendur
- Greindu setningagerðina fyrst: Áður en þú byrjar að þýða skaltu brjóta niður flóknar íslenskar setningar í smærri einingar. Finndu sögnina og tryggðu að hún rati á réttan stað aftast í tyrknesku setningunni.
- Gættu að hljóðvarpi (Vowel Harmony): Í tyrknesku stjórnast viðskeyti af reglunni um hljóðvarp. Þegar þú býrð til tyrknesk orð út frá íslenskum hugtökum skaltu tryggja að öll viðskeyti samræmist sérhljóðum orðstofnsins.
- Forðastu orðrétta þýðingu á forsetningum: Íslenskar forsetningar eins og „á“, „í“, „undir“ og „við“ eiga sér sjaldan beina samsvörun í tyrknesku. Þær eru oftast tjáðar með fallbeygingaviðskeytum (svo sem nálægðarfalli eða sviptifalli) eða eftirsetningum.
- Hafðu menningarmun í huga: Tyrkneska er rík af fastmælum og trúarlegum eða menningarlegum kveðjum (t.d. Kolay gelsin, İnşallah). Þótt slíkt finnist ekki í íslenska textanum getur verið viðeigandi að bæta þeim við til að tyrkneski textinn verði lifandi og eðlilegur.
Að lokum krefst þýðing á milli íslensku og tyrknesku ekki aðeins málfræðilegrar færni heldur djúps skilnings á hugarfari beggja þjóða. Með því að virða kerfisbundinn mun á beygingum og samloðun ásamt því að laga textann að menningarlegum gildum má ná fram framúrskarandi þýðingu sem miðlar upprunalega boðskapnum óskertum.