Қазақ тілі мен хинди тілі мүлдем басқа тілдік топтарға жатады. Қазақ тілі — түркі тілдерінің қыпшақ тобына кіретін агглютинативті тіл. Ал хинди тілі — үнді-еуропалық тілдер отбасының үнді-арий тармағына жататын аналитикалық және флективті элементтері бар тіл. Осы түбегейлі генетикалық айырмашылыққа қарамастан, екі тілдің типологиялық құрылымында таңқаларлық синтаксистік параллельдер бар. Ең басты ортақ белгі — сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі. Қазақ тілінде де, хинди тілінде де стандартты сөйлем құрылымы SOV (Subject-Object-Verb / Бастауыш - Толықтауыш - Баяндауыш) үлгісіне негізделеді. Мысалы, қазақша «Мен кітап оқимын» сөйлемі хинди тілінде дәл осы ретпен «मैं पुस्तक पढ़ता हूँ» (Main pustak padhta hoon) болып құрылады. Бұл синтаксистік параллель аудармашының жұмысын жеңілдеткенімен, ішкі синтаксистік байланыстар мен көмекші сөздердің рөлі әртүрлі екенін ұмытпаған жөн. Хинди тіліндегі анықтауыш сөздер әрқашан анықталатын сөздің алдында келеді, бұл да қазақ тілінің заңдылығымен сәйкес келеді. Дегенмен, күрделі сөйлемдерді құру кезінде хинди тіліндеге жалғаулықтар мен қатысты есімдіктердің қолданылуы қазақ тіліндегі есімшелі және көсемшелі орамдарға қарағанда күрделірек құрылымды талап етеді.
Грамматикалық тек (род) және оның аудармадағы күрделілігі
Аударма барысында кездесетін ең үлкен лексика-грамматикалық қиындық — хинди тіліндегі грамматикалық тек (род) категориясы. Қазақ тілінде табиғи немесе грамматикалық тек ұғымы мүлдем жоқ. Жанды және жансыз заттарға қатысты есімдіктер де, сын есімдер де жынысқа бөлінбейді. Ал хинди тілінде кез келген зат есім міндетті түрде ер (पुल्लिंग - Pulling) немесе әйел (स्त्रीलिंग - Striling) тегіне жатады.
Бұл категория хинди тілінің бүкіл морфологиялық жүйесін қамтиды:
- Сын есімдердің түрленуі: Сапалық сын есімдер өздері байланысатын зат есімнің тегіне қарай өзгереді. Мысалы, «жаңа үй» (नया घर - naya ghar, ер тек) және «жаңа кітап» (नई किताब - nayi kitab, әйел тек).
- Есімдіктер мен шылаулар: Ілік септігінің қызметін атқаратын «का/की/के» (ka/ki/ke) кейінгіліктері тиесілі заттың тегі мен санына байланысты таңдалады. «Амиттің ұлы» — «अमित का बेटा» (Amit ka beta), ал «Амиттің қызы» — «अमित की बेटी» (Amit ki beti).
- Етістік формаларының үйлесуі: Хинди тіліндегі дерлік барлық шақтардағы етістіктер (әсіресе осы шақ пен ауыспалы емес етістіктердің өткен шағында) бастауыштың тегіне сәйкес жалғау қабылдайды. Мысалы, ер адам «Мен барамын» десе, «मैं जाता हूँ» (Main jaata hoon) дейді, ал әйел адам «मैं जाती हूँ» (Main jaati hoon) деп айтады.
Қазақ тілінен аударған кезде мәтіндегі іс-әрекет иесінің кім екенін контекст арқылы дәл анықтау өте маңызды. Тіпті жансыз заттардың (мысалы, үстел, өзен, күн, т.б.) хинди тілінде қай текке жататынын сөздік арқылы тексеріп отыру қажет.
Агглютинацияға қарсы флексия: Септіктер мен кейінгіліктер
Қазақ тілінің морфологиялық негізі агглютинативті болып табылады, яғни түбір сөзге септік, көптік немесе тәуелдік жалғаулары ретімен бірінен соң бірі жалғанады. Хинди тілінде бұл функцияны көбіне кейінгіліктер (postpositions) атқарады. Кейінгіліктер жалғанған кезде зат есім немесе есімдік өзгеріске ұшырап, жанама септік (oblique case) формасына ауысады.
Мысалы, қазақ тіліндегі «балаларға» (бала + лар + ға) деген сөзді хинди тіліне аударғанда: «бала» (लड़का - ladka) сөзінің көптік жанама формасы «लड़कों» (ladkon) болады және оған барыс септігінің баламасы «को» (ko) кейінгілігі қосылады, нәтижесінде «लड़कों को» (ladkon ko) тіркесі шығады.
Аудармашы қазақ тіліндеге жеті септіктің мағыналық жүктемесін хинди тіліндегі тиісті кейінгіліктермен дәл сәйкестендіруі қажет:
- Ілік септігі (-ның/-нің) -> का / की / के (ka / ki / ke)
- Барыс септігі (-ға/-ге/-қа/-ке) -> को (ko) немесе के लिए (ke liye)
- Табыс септігі (-ны/-ні/-ты/-ті) -> को (ko) (егер толықтауыш анықталған және жанды болса)
- Жатыс септігі (-да/-де/-та/-те) -> में (mein) немесе पर (par)
- Шығыс септігі (-дан/-ден/-тан/-тен) -> से (se)
- Көмектес септігі (-мен/-бен/-пен) -> से (se) немесе के साथ (ke sath)
Эргативті құрылым және өткен шақ ерекшеліктері
Хинди тілінің өткен шақ жүйесіндегі ең күрделі құбылыстардың бірі — эргативтілік (Ergative syntax). Егер сөйлем өткен шақта болып, оның етістігі ауыспалы (transitive) болса, бастауыштан кейін «ने» (ne) эргативті бөлшегі қойылады. Бұл жағдайда етістік бастауышпен емес, тура толықтауышпен (direct object) жынысы мен саны бойынша үйлеседі.
Мысалы: «Радж кітапты оқыды» деген сөйлемді аударайық. Хинди тілінде «кітап» (किताब - kitab) сөзі әйел тегіне жатады. Сондықтан сөйлем «राज ने किताब पढ़ी» (Raj ne kitab padhi) болады. Мұнда «Радж» ер адам болғанымен, етістік «पढ़ी» (padhi) әйел жынысында тұр, өйткені ол «кітап» сөзіне бағынып тұр. Егер толықтауыш болмаса немесе одан кейін де «ко» бөлшегі тұрса, етістік әрқашан үшінші жақтың жекеше ер жыныс формасында қалады.
Қазақ тілінде мұндай эргативті жүйе мүлдем кездеспейді. Қазақ тілі — номинативті-аккузативті тіл, сондықтан аудармашы хинди тіліндегі бұл ережені автоматты түрде дұрыс қолдана білуі шарт.
Лексикалық сәйкестік және мәдени-әлеуметтік бейімдеу (Локализация)
Аударма түбегейлі грамматикалық ережелердің сәйкестігімен ғана шектелмейді. Хинди және қазақ тілдерінің артында тұрған мәдениеттер мен дүниетанымдар мүлдем бөлек. Қазақ тіліне ислам дінінің, араб-парсы тілдерінің және көшпелі өмір салтының ықпалы зор болса, хинди тіліне индуизм, санскрит мәдениеті және Үнді субконтинентінің дәстүрлері әсер еткен.
Мәдени реалийлерді аударудың бірнеше негізгі бағыттары бар:
- Діни-философиялық терминология: Қазақ тіліндегі «сауап», «халал», «тәубе», «береке» сияқты сөздердің хинди тіліндегі тікелей баламалары жиі индуистік түсініктермен астарласып жатады. Мысалы, «сауап» сөзін «पुण्य» (punya), «тағдыр» сөзін «भाग्य» (bhagya) немесе «कर्म» (karma) деп аударуға болады, бірақ бұл сөздер үнді оқырманына басқаша философиялық реңк береді. Сондықтан мәтіннің мақсатына қарай бейтарап сөздерді таңдаған жөн.
- Сәлемдесу және сыпайылық нормалары: Хинди тілінде әңгімелесушінің жасына және мәртебесіне байланысты есімдіктер мен етістіктердің сыпайылық деңгейі (мысалы, तुम - tum және आप - aap) қатаң сақталады. Қазақ тіліндегі «сіз» және «сен» жүйесімен ұқсас болғанымен, хинди тілінде сыпайылық ретінде есімдердің соңына «जी» (ji) құрмет бөлшегін қосу кең таралған (мысалы, Радж-жи, Ата-жи).
- Идиомалар мен мақал-мәтелдер: Қазақ мақал-мәтелдерінің көбі көшпелі тұрмысқа, жылқыға, мал шаруашылығына қатысты болса, хинди мақал-мәтелдерінде үнді өмір салтына тән бейнелер (мысалы, пілдер, маймылдар, жаңбыр маусымы) жиі кездеседі. Аудармашы сөзбе-сөз аударма жасамай, хинди тіліндегі балама мағыналы мақалдарды іздеуі керек.
Тәжірибелі аудармашыларға арналған практикалық ұсыныстар
Қазақ-хинди бағытында кәсіби деңгейде жұмыс істейтін аудармашылар үшін мынадай практикалық кеңестер көмектеседі:
- Аралық тілдерді тиімді пайдалану: Қазіргі таңда қазақша-хиндише тікелей сөздіктер мен академиялық ресурстар тапшы. Сондықтан аударманы нақтылау үшін ағылшын және орыс тілдеріндегі хиндише сөздіктерді (мысалы, Oxford Hindi-English Dictionary немесе хинди-орыс сөздіктері) қосымша ақпарат көзі ретінде қолданған тиімді.
- Етістіктердің күрделі тіркестерін меңгеру: Хинди тілінде «ету», «жасау» мағынасындағы күрделі етістіктер (Compound verbs) өте көп. Зат есімге «करना» (karna - жасау) немесе «होна» (hona - болу) етістіктерін қосу арқылы жаңа етістіктер жасалады. Мысалы, «көмектесу» — «मदद करना» (madad karna). Осы тіркестерді дұрыс қолдану мәтіннің табиғи естілуіне ықпал етеді.
- Үндістанның аймақтық ерекшеліктерін ескеру: Хинди тілінің сөйленіс деңгейі Үндістанның солтүстігінде кең таралған. Алайда, ресми мәтіндерде санскриттен енген сөздер (Шуддха хинди) көбірек қолданылса, күнделікті аудармада урду тілімен араласқан «хиндустани» сөздік қоры және ағылшын тілінен енген терминдер жиі кездеседі. Аудармашы мақсатты аудиторияның сипатын ескеруі қажет.
- Жергілікті мамандармен жұмыс істеу (Localization testing): Кез келген маңызды аударманы хинди тілінің табиғи тасымалдаушысына (native speaker) редактураға беру өте маңызды. Бұл мәтіндегі жасандылықты жойып, оның үнді мәдениетіне толықтай бейімделуін қамтамасыз етеді.
Қорытындылай келе, қазақ тілінен хинди тіліне аудару процесі кәсіби лингвистикалық дайындықпен қатар, екі халықтың тарихи-мәдени болмысын терең білуді талап етеді. Жоғарыда сипатталған синтаксистік ерекшеліктерді, тек категориясын және мәдени сәйкестіктерді ескеру аударылған мәтіннің сапасын арттырып, оның үнді аудиториясына оңай әрі түсінікті жетуіне кепілдік береді.