Қазақстан мен Балтық елдері арасындағы экономикалық, мәдени және саяси байланыстардың нығаюы қазақ тілінен литва тіліне сапалы аударма жасау қажеттілігін арттырып отыр. Дегенмен, бұл екі тіл мүлдем басқа тілдік отбасыларға жататындықтан, олардың арасындағы аударма процесі ерекше кәсібилікті, терең лингвистикалық білімді және мәдени сезімталдықты талап етеді. Қазақ тілі — түркі тілдері отбасына жататын агглютинативті тіл болса, литва тілі — үндіеуропалық тілдер тобының балтық тармағына кіретін флективті тіл. Осы айырмашылықтар аударма барысында көптеген лингвистикалық және құрылымдық қиындықтар тудырады.
Қазақ және литва тілдерінің құрылымдық және типологиялық айырмашылықтары
Лингвистикалық тұрғыдан алғанда, қазақ және литва тілдерінің морфологиялық құрылымы мүлдем өзгеше. Қазақ тілінде сөзжасам және сөз түрлендіру негізгі түбірге суффикстер мен жалғаулардың бірінен соң бірі тізбектеле жалғануы (агглютинация) арқылы жүзеге асады. Ал литва тілінде флективті құрылым басым: мұнда сөздің соңындағы жалғау (флексия) бір мезгілде бірнеше грамматикалық мағынаны (мысалы, тек, сан, септік) білдіре алады және түбірдің ішкі дыбыстарының өзгеруі де жиі кездеседі.
Бұл айырмашылық аудармашыдан сөзбе-сөз аудару әдісінен бас тартып, мағыналық және құрылымдық трансформацияларды қолдануды талап етеді. Қазақ тіліндегі ұзын, бірнеше жалғауы бар сөздерді литва тіліне аударғанда көбіне жеке сөз тіркестерін немесе көмекші сөздерді пайдалануға тура келеді.
Синтаксистік айырмашылықтар және сөздердің орын тәртібі
Қазақ және литва тілдеріндегі сөйлем құрылымы да айтарлықтай ерекшеленеді. Қазақ тіліне тән классикалық сөз тәртібі — SOV (Subject-Object-Verb), яғни Бастауыш - Толықтауыш - Баяндауыш. Мұнда баяндауыш әрқашан сөйлемнің соңында орналасады, ал анықтауыш анықталатын сөздің алдында тұрады. Сөйлемдегі барлық бағыныңқы байланыстар баяндауышқа қарай бағытталады.
Литва тілінде сөздердің орын тәртібі еркін болғанымен, негізінен SVO (Subject-Verb-Object) үлгісі қолданылады, яғни Бастауыш - Баяндауыш - Толықтауыш. Аударма жасау кезінде қазақша сөйлемді сол қалпында құрылымдау литва тілінде табиғи емес, жасанды естіледі. Сондықтан аудармашы сөйлемді толықтай қайта құрылымдап, баяндауышты алға жылжытуы және логикалық екпінді дұрыс орналастыруы қажет.
Грамматикалық категориялардың сәйкес келмеуі: Род және септік жүйесі
Қазақ тілінен литва тіліне аудару процесіндегі ең үлкен кедергілердің бірі — грамматикалық тек (род) категориясы. Қазақ тілінде род категориясы мүлдем жоқ. «Ол» есімдігі үшінші жақтағы ер адамға да, әйел адамға да, жансыз затқа да бірдей қолданыла береді. Ал литва тілінде кез келген зат есім және онымен байланысып тұрған сын есімдер, есімдіктер мен белгілі бір есімшелер міндетті түрде ер (vyriškoji giminė) немесе әйел (moteriškoji giminė) тектерінің біріне жатуы тиіс.
Аудармашы қазақ тіліндегі контекстке мұқият талдау жасап, сөздің кімге немесе неге қатысты айтылып тұрғанын анықтауы керек. Мысалы, «дәрігер келді» деген сөйлемді литва тіліне аударғанда дәрігердің жынысына байланысты «gydytojas atėjo» (ер адам) немесе «gydytoja atėjo» (әйел адам) деп нақтылап жазу қажет.
Сонымен қатар, екі тілде де дамыған септік жүйесі бар. Қазақ тілінде де, литва тілінде де 7 септік бар. Алайда, олардың функциялары мен мағыналық шекаралары сәйкес келе бермейді. Литва тіліндегі септіктер (Vardininkas, Kilmininkas, Naudininkas, Galininkas, Įnagininkas, Vietininkas, Šauksmininkas) көбінесе предлогтармен бірге қолданылып, қазақ тіліндегі шығыс, жатыс немесе барыс септіктерінің, сондай-ақ септеулік шылаулардың рөлін атқарады.
Етістік жүйесі мен шақтардың арақатынасы
Қазақ және литва тілдеріндегі етістік жүйесі де аудармашы үшін күрделі сынақ болып табылады. Қазақ тілінде көмекші етістіктер арқылы жасалатын аналитикалық етістік формалары өте көп (мысалы, «жазып жіберді», «оқып отыр», «бара жатыр»). Бұл құрылымдар қимылдың сипатын, бағытын және аяқталу деңгейін білдіреді. Ал литва тілінде етістіктер негізінен префикстер мен суффикстердің көмегімен түрленеді. Мысалы, «rašyti» (жазу) етістігіне түрлі префикстерді жалғау арқылы қимылдың сипатын өзгертуге болады: «parašyti» (жазып бітіру), «aprašyti» (сипаттап жазу), «įrašyti» (жазып алу немесе енгізу).
Сонымен қатар, литва тілінде есімшелер мен көсемшелер жүйесі (dalyviai, pusdalyviai, padalyviai) өте жақсы дамыған. Олар сөйлемде анықтауыш немесе пысықтауыш қызметін атқарып, күрделі синтаксистік оралымдар құрады. Қазақ тіліндегі бағыныңқы сөйлемдерді литва тіліне аударғанда осы есімшелік оралымдарды дұрыс пайдалану мәтіннің стилін жақсартып, оның табиғилығын арттырады.
Орфографиялық және транслитерациялық сәйкестіктер
Қазақ және литва тілдері арасындағы аудармада жалқы есімдер мен географиялық атауларды (топонимдерді) беру мәселесі де ерекше назар аударуды қажет етеді. Литва тілі латын әліпбиіне негізделген және мұнда арнайы диакритикалық таңбалар (ą, č, ę, ė, į, š, ų, ū, ž) белсенді қолданылады. Қазақ есімдері мен атауларын литва тіліне транслитерациялағанда дыбыстық сәйкестіктерді сақтау керек. Мысалы, қазақ тіліндегі «ж» дыбысы литва тілінде «ž» таңбасымен беріледі (мысалы, Жандос - Žandos). Ал қазақ тіліндегі «ш» дыбысы литваша «š» болып жазылады. Сондай-ақ литва тіліндегі жалқы есімдердің соңына міндетті түрде септік жалғауларының жалғануын қамтамасыз ететін флексиялық аяқталулар (мысалы, -as, -is, -us) қосылады.
Мәдени және лексикалық локализация ерекшеліктері
Кез келген сапалы аударма тек сөздерді ауыстыру емес, мәдениетті бейімдеу болып табылады. Қазақ мәдениеті көшпенділер тұрмысымен, ислам құндылықтарымен және шығыстық дүниетаныммен тығыз байланысты. Осыған орай, қазақ тілінде туыстық қатынастарды білдіретін (нағашы, жиен, келін, жезде, жеңге және т.б.) және дәстүрлі тұрмысқа қатысты сөздер өте көп. Литва тілінде бұл ұғымдардың тікелей баламалары жоқ.
Литва тіліне аударғанда мұндай ұғымдарды сипаттамалық аударма (дескриптивті әдіс) арқылы немесе мәтін астындағы сілтемелермен түсіндіру қажет. Мысалы, «нағашы» сөзін литва тіліне «motinos brolis» (анасының ағасы немесе інісі) немесе «giminaičiai iš motinos pusės» (анасы жағынан туыстар) деп сипаттап жеткізуге болады.
Сондай-ақ, литва мәдениеті Балтық теңізі аймағының тарихымен, еуропалық дәстүрлермен және христиандықпен байланысты екенін ескеру қажет. Идиомалар мен мақал-мәтелдерді аударғанда сөзбе-сөз аудармадан қашып, мағыналық баламаларын іздеу керек. Мысалы, «Асыққан шайтанның ісі» дегенді литва тіліне тікелей аудармай, мағынасы жақын «Skuba darbą gena, o skubotumas klaidą daro» (Асығыстық қателікке апарады) деген сияқты мақалдармен алмастырған тиімді.
Қазақ тілінен литва тіліне сапалы аударма жасауға арналған кеңестер
- Мәтінді терең талдау: Аударманы бастамас бұрын мәтіннің контекстін, мақсатты аудиториясын және стилін анықтап алыңыз.
- Грамматикалық сәйкестікті қадағалау: Литва тіліндегі род пен септіктердің дұрыс қолданылуына, әсіресе етістіктер мен есімшелердің қиысуына ерекше назар аударыңыз.
- Глоссарийлерді қолдану: Терминологиялық бірізділікті сақтау үшін арнайы терминдер сөздігі мен глоссарийлерді алдын ала дайындап алыңыз.
- Редакторлық тексеріс (Proofreading): Дайын болған аударма мәтінін литва тілінің ана тілі ретінде сөйлейтін кәсіби редакторына тексерту өте маңызды. Бұл мәтіннің табиғи және түсінікті болуын қамтамасыз етеді.
Қорыта айтқанда, қазақ тілінен литва тіліне аудару — бұл тек қана екі тілдің ережелерін білу емес, сонымен бірге екі халықтың мәдени болмысын түсіну және оны тиісті деңгейде жеткізе білу өнері. Жоғарыда айтылған лингвистикалық және құрылымдық ерекшеліктерді ескеру кәсіби мамандарға жоғары сапалы, түпнұсқаға сай аударма жасауға мүмкіндік береді.