Азыркы глобалдашкан дүйнөдө бири-биринен географиялык, тарыхый жана маданий жактан алыс жайгашкан тилдердин ортосундагы түз байланыш өзгөчө мааниге ээ болууда. Ушундай уникалдуу жана лингвистикалык жактан кызыктуу багыттардын бири – кыргыз тилинен амхар тилине которуу процесси. Кыргыз тили Алтай тилдер үй-бүлөсүнүн түрк тобуна кирген агглютинативдик тил болсо, амхар тили Эфиопиянын мамлекеттик тили катары Афроазия тилдер үй-бүлөсүнүн семит тобуна таандык флективдүү тил болуп саналат. Бул эки тилдин ортосундагы түз генетикалык байланыштын жоктугу котормо процессинде чоң лингвистикалык жана экстралингвистикалык кыйынчылыктарды жаратат. Ошол эле учурда, бул эки тилдин тең сүйлөм түзүлүшүндөгү айрым окшоштуктар (мисалы, сүйлөмдүн аягында этиштин келиши) котормочуге белгилүү бир деңгээлде көмөк көрсөтөт. Төмөндө кыргыз тилинен амхар тилине которуунун негизги теориялык жана практикалык маселелерин карап чыгабыз.
Синтаксистик түзүлүш жана сүйлөм структурасынын анализи
Кыргыз жана амхар тилдеринин ортосундагы эң негизги жалпылык – бул сүйлөмдөрдүн синтаксистик түзүлүшү. Эки тил тең SOV (Subject-Object-Verb же Ээ-Айкындооч-Баяндооч) моделине баш ийет. Бул дегендик, маалыматтык маанинин негизги жүгүн көтөргөн этиш сүйлөмдүн аягында жайгашат. Бул синтаксистик окшоштук котормочуга сүйлөмдүн түзүлүшүн түп тамырынан бери өзгөртпөй, маалыматтын логикалык ырааттуулугун сактоого мүмкүндүк берет. Бирок, бул жалпылыктын артында терең структуралык айырмачылыктар жатат:
- Морфологиялык типтердин карама-каршылыгы: Кыргыз тили классикалык агглютинативдик тил болуп эсептелет. Мында ар бир грамматикалык маани (сан, жак, жөндөмө) сөздүн уңгусуна атайын мүчөлөр аркылуу биринин артынан экинчиси ырааттуу түрдө жабышуу менен берилет. Ал эми амхар тили семит тилдерине мүнөздүү болгон флективдүү жана уңгу-калыптык (root-and-pattern) системага ээ. Мында сөздүн негизги маанисин билдирген үч же төрт үнсүздөн турган консонанттык уңгу сөз жасоочу калыптарга кирип, ички тыбыштык өзгөрүүлөргө учурайт. Бул процесс кыргыз котормочусунан сөздүн сырткы формасын гана эмес, анын ички семантикалык курамын талдай билүүнү требовать этет.
- Грамматикалык род категориясы: Кыргыз тилинин мүнөздүү өзгөчөлүгү – анда грамматикалык род категориясынын таптакыр жоктугу. Бизде зат атоочтор да, ат атоочтор да, этиштер да жыныска карап өзгөрбөйт. Тескерисинче, амхар тилинде грамматикалык род абдан маанилүү ролду ойнойт. Зат атоочтор эркек (masculine) жана аял (feminine) жынысына бөлүнүп, бул бөлүнүш сүйлөмдөгү сын атоочтордун, ат атоочтордун жана эң башкысы, этиштердин формасына түздөн-түз таасир этет. Кыргыз тилинен которууда контекстке карап тиешелүү родду туура аныктоо жана амхар тилинде макулдашуу эрежелерин так сактоо өтө маанилүү.
- Жөндөмө жана жардамчы каражаттардын айырмасы: Кыргыз тилинде алты жөндөмө системасы бар жана алар сөзгө мүчө катары уланат. Амхар тилинде болсо жөндөмө маанилери негизинен предлогдор (сөздүн алдына кошулуучу жардамчы элементтер) жана постпозициялар (сөздөн кийин келүүчү элементтер) аркылуу туюнтулат. Котормочу кыргыз тилиндеги жөндөмө мүчөлөрүн амхар тилинин тиешелүү предлогдук конструкцияларына туура айландырууга тийиш.
Этиш системасынын морфологиялык нюанстары
Этиш эки тилдин тең эң бай жана эң татаал грамматикалык бөлүгү болуп саналат. Кыргыз тилинде этиш чактары, ыңгайлары жана өзгөчө аналитикалык этиш формалары (мисалы, жардамчы этиштер аркылуу кыймыл-аракеттин мүнөзүн берүү) абдан өнүккөн. Амхар тилинде да этиштин морфологиялык түзүлүшү өтө татаал. Семит тили катары амхар этиштери полиперсоналдык мүнөзгө ээ. Бул деген сөз, бир эле этиш өзүнүн курамында субъектти (аткаруучуну) гана эмес, объектти (кыймыл-аракет багытталган нерсени же адамды) жана алардын жагын, санын, родун билдирген аффикстерди камтый алат.
Мисалы, кыргыз тилиндеги "Мен аны сага бердим" деген сүйлөм үч башка сөздөн турса, амхар тилинде бул маалымат этиштин ичине бириктирилип, бир гана татаал сөз формасы менен берилиши мүмкүн. Бул котормочудан эки тилдин тең этиштик конструкцияларын терең түшүнүүнү жана контексттеги логикалык мамилелерди так ажыратууну талап кылат. Андан сырткары, амхар тилиндеги кыймыл-аракеттин аспектилери (бүткөн жана бүтпөгөн иш-аракет) кыргыз тилиндеги өткөн, учурдагы жана келечек чактардын маанилери менен дайыма эле бир мааниде дал келе бербейт.
Маданий ажырым жана лексикалык локалдаштыруу маселелери
Эки тилдин маданий негиздери таптакыр башка тарыхый шарттарда калыптанган. Кыргыз маданияты Борбордук Азиянын көчмөн турмушу, ислам дини жана түрк салты менен тыгыз байланыштуу. Ал аймакта амхар маданияты Чыгыш Африканын отурукташкан дыйканчылык турмушу, байыркы семит цивилизациясы жана өзгөчө эфиоп православдык христиан дини менен сугарылган. Мындай кескин маданий айырмачылык лексикалык деңгээлде чоң тоскоолдуктарды жаратат:
- Улуттук реалийлер (Экзотизмдер): Кыргыз тилиндеги "боз үй", "кымыз", "бешбармак", "жайлоо" сыяктуу сөздөр амхар маданиятында таптакыр жок түшүнүктөр. Аларды которууда сөзмө-сөз которуу ыкмасы эч кандай натыйжа бербейт. Бул учурда транслитерация жасап, артынан сүрөттөмө (түшүндүрмө) котормону колдонуу сунушталат. Ошо сыяктуу эле, амхар тилиндеги "инжера" (тефф данынан жасалган салттуу нан), "теф" (аймакка мүнөздүү дан өсүмдүгү), "ват" (ачуу соус) сыяктуу сөздөрдү кыргыз тилине которууда да ушундай эле транслитерациялык жана түшүндүрмө ыкмалары колдонулушу керек.
- Диний жана коомдук лексика: Кыргыз тилиндеги диний түшүнүктөрдүн көбү араб-перс тилдеринен кирген исламдык терминдерге негизделген. Амхар тилинде болсо, өлкөнүн христиандык тарыхынан улам, диний терминдер байыркы геэз тилинен алынган православдык мааниге ээ. Котормочу диний, коомдук-саясий тексттерди которууда терминдердин коннотациялык маанисин абдан кылдаттык менен талдашы абзел.
Котормочулар үчүн практикалык сунуштар жана методология
Кыргыз-амхар багытында иштеген котормочулар үчүн төмөнкү практикалык сунуштар иштин сапатын жогорулатууга жардам берет:
- Ge'ez жазуу системасын терең изилдөө: Амхар тили латын же кирилл алфавитин эмес, уникалдуу Ge'ez (эфиоп) муундуу жазуусун колдонот. Бул жазуу системасында ар бир белги (фидель) үнсүз менен үндүү тыбыштын айкалышын билдирет. Жазууну туура окуу, тыбыштардын назик айырмачылыктарын сезүү – сапаттуу котормонун биринчи кадамы.
- Ортомчу тилдерди туура пайдалануу: Түз кыргызча-амхарча сөздүктөрдүн жана тилдик ресурстардын жоктугунан улам, котормочулар көбүнчө англис же орус тилдерин ортомчу катары колдонушат. Бул учурда "кош котормо" каталарын алдын алуу үчүн терминдерди эки тараптуу текшерүү (back-translation) ыкмасы менен контролдоо абзел.
- Идиоматикалык шайкештикке жетишүү: Тексттин түпкү маанисин сактоо менен бирге, амхар тилинде сүйлөмдөрдүн табигый, идиоматикалык угулушуна жетишүү керек. Сөзмө-сөз которуу текстти жасалма жана түшүнүксүз кылып коёт.
- Маданий консультанттар менен иштешүү: Мүмкүнчүлүк болсо, даяр котормону амхар тилинде сүйлөгөн эне тилчилерге (native speakers) текшертип, өзгөчө маданий жана диний терминдердин туура колдонулганын тактоо зарыл.
Жыйынтыктап айтканда, кыргыз тилинен амхар тилине которуу – бул жөнөкөй тилдик жумуш эмес, эки башка өзгөчө маданияттын ортосундагы интеллектуалдык жана рухий көпүрө куруу процесси. Эки тилдин түзүлүшүндөгү синтаксистик негиздердин жалпылыгын туура пайдалануу, морфологиялык өзгөчөлүктөрдү эске алуу жана маданий айырмачылыктарды сыйлоо аркылуу гана жогорку сапаттагы, так жана таасирдүү котормого жетишүүгө болот.