Дэлхий дахинд даяаршил эрчимжиж, улс орнуудын соёл, эдийн засгийн харилцаа өргөжихийн хэрээр өвөрмөц, ховор хэлний хоорондох орчуулгын эрэлт хэрэгцээ тасралтгүй өсөж байна. Үүний нэгэн тод жишээ бол монгол хэлнээс ява (жава) хэл рүү хөрвүүлэх үйл явц юм. Төв Азийн нүүдэлчин соёл, уур амьсгалыг илэрхийлсэн залгамал бүтцийн онцлогтой монгол хэлийг Зүүн Өмнөд Азийн хамгийн том арлын уугуул иргэдийн өвөрмөц соёл, нийгмийн шатлал бүхий ява хэл рүү орчуулахад хэл шинжлэлийн болон соёлын маш олон нарийн асуудлыг шийдвэрлэх шаардлага тулгардаг. Энэхүү нийтлэл нь хоёр хэлний орчуулгын үндсэн дүрэм, сорилт бэрхшээл, практик арга зүйг мэргэжлийн түвшинд тайлбарлахыг зорив.
1. Өгүүлбэрийн зүй болон бүтцийн эрс ялгааг даван туулах нь
Хэлний бүтцийн хувьд монгол хэл болон ява хэл нь өөр өөр хэлний язгуурт хамаардаг тул өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлал эрс ялгаатай. Монгол хэл нь Алтай язгуурын залгамал хэлний хувьд SOV (Subject-Object-Verb) буюу "Өгүүлэгдэхүүн-Тусагдахуун-Өгүүлэхүүн" гэсэн тогтсон бүтэцтэй. Харин ява хэл нь Австронези хэлний бүлэгт багтдаг бөгөөд SVO (Subject-Verb-Object) буюу "Өгүүлэгдэхүүн-Өгүүлэхүүн-Тусагдахуун" бүтцийг баримталдаг.
Энэхүү өгүүлбэрийн бүтцийн ялгааг орчуулагч хэрхэн шийдвэрлэх жишээг доор харуулав:
- Монгол эх бичвэр: "Багш сурагчдад шинэ хичээл заав." (Багш [Өгүүлэгдэхүүн] + сурагчдад шинэ хичээл [Тусагдахуун] + заав [Өгүүлэхүүн])
- Ява хөрвүүлэг: "Guru mululang piwulang anyar marang murid-murid." (Guru [Багш / Өгүүлэгдэхүүн] + mululang [заах / Үйл үг] + piwulang anyar [шинэ хичээл / Тусагдахуун] + marang murid-murid [сурагчдад / Шууд бус тусагдахуун])
Тиймээс орчуулгыг чанартай хийхийн тулд монгол хэл дээрх өгүүлбэрийг үг тус бүрээр нь хөөж орчуулах бус, өгүүлбэрийг эхнээс нь дуустал уншиж утгыг бүрэн ухамсарласны дараа ява хэлний SVO форматад нийцүүлэн өгүүлбэрийн гишүүдийг шинээр зохион байгуулах шаардлагатай.
2. Ява хэлний нийгмийн хүндэтгэлийн шатлал: Ngoko болон Krama
Ява хэлний хамгийн төвөгтэй бөгөөд орчуулагчаас өндөр мэдрэмж, мэдлэг шаарддаг хэсэг бол хүндэтгэлийн систем юм. Ява хүмүүс хоорондоо харилцахдаа нийгмийн байр суурь, насны ялгаа, дотно байдлаасаа хамаарч огт өөр үгсийн санг сонгон хэрэглэдэг. Энэхүү системийг үндсэн хоёр түвшинд хуваана:
- Ngoko (Нгоко): Насны хувьд чацуу эсвэл дүү, гэр бүлийн гишүүд, дотны найз нөхөдтэйгөө ярилцахад хэрэглэдэг энгийн, албан бус хэлбэр.
- Krama (Крама): Ахмад настан, дээд албан тушаалтан, гадны хүн, эсвэл албан ёсны харилцаанд хэрэглэдэг хүндэтгэлийн хэлбэр. Krama нь дотроо Krama Lugu (дунд зэргийн албан ёсны) болон Krama Inggil (маш өндөр хүндэтгэл) гэж хуваагддаг.
Монгол хэлэнд "чи" болон "та" гэх төлөөний үгийн зохицол, үйлийн эзнийг хүндэтгэх цөөн дагавар байдаг бол ява хэлэнд тухайн өгүүлбэрт орж буй гол үйл үг, нэр үгс нь хүндэтгэлийн зэргээсээ хамаарч бүтэц нь бүхэлдээ өөрчлөгддөг.
Дараах жишээнээс үүнийг тодорхой харж болно:
- Монгол хэлээр: "Та хаанаас ирсэн бэ?" гэдгийг орчуулах тохиолдолд:
- Энгийн түвшин (Ngoko): "Kowe teka saka ngendi?" (Kowe [чи] + teka [ирэх] + saka [аас] + ngendi [хаана])
- Хүндэтгэлийн түвшин (Krama Inggil): "Panjenengan rawuh saking pundi?" (Panjenengan [та] + rawuh [ирж саатах] + saking [аас] + pundi [хаана])
Орчуулагч эх бичвэрийн соёл, контекстийг маш нарийн тодорхойлж, хөрвүүлэж буй бичвэрийн зорилтот уншигчдад нийцүүлэн тохирох түвшнийг алдаагүй сонгох ёстой. Жишээ нь, хэрэглэгчийн гарын авлага, төрийн албан бичиг, бизнесийн урилгыг зөвхөн Krama түвшинд орчуулна.
3. Залгамал бүтцийн дагавар болон угтварын харьцаа
Монгол хэл нь залгамал (agglutinative) хэл бөгөөд нэр үг, үйл үгийн араас тийн ялгал, цаг, байдлын дагавруудыг дараалуулан залгаж утгыг тодотгодог. Ява хэл мөн залгамал шинж чанатай боловч үг бүтэх зүй нь угтвар (prefixes), дагавар (suffixes), болон дундуур залгах бүрэлдэхүүн (infixes)-ээс бүрддэг бөгөөд үйл үгийн хувирал маш нарийн системтэй байдаг.
Монгол хэлний тийн ялгалын дагавруудыг ява хэл рүү буулгахдаа ихэвчлэн тохирох угтвар үг (preposition) буюу туслах үгсийг ашиглана:
- Харьяалах тийн ялгал (-ын/-ий): Ява хэлэнд нэр үгийн араас "-не" (ne) дагавар залгах эсвэл үгсийн дарааллаар илэрхийлнэ (жишээ нь: "багшийн ном" -> "bukune guru").
- Өгөх оршихын тийн ялгал (-д/-т): Ява хэлний "ing" (дотор/дээр), "marang" эсвэл "dumateng" (руу/чиглэлд) гэсэн угтвар үгүүдтэй дүйцнэ.
- Үйлдүүлэх хэв ба Идэвхтэй/Идэвхгүй хэв: Ява хэлэнд идэвхтэй үйлийг илэрхийлэхдээ үйл үгийн өмнө хамрын авиа бүхий угтвар (m-, n-, ng-) залгадаг бол идэвхгүй үйлийг "di-" угтвараар тэмдэглэдэг. Энэ нь монгол хэлний үйлийн хэвүүдтэй утга дүйцэх боловч өгүүлбэрт гүйцэтгэх үүрэг нь өөр байдаг.
4. Соёлын localization буюу нүүдэлчдээс арлын соёлд дасан зохицох нь
Үгсийн санг утга зүйн хувьд зөв буулгахад тулгардаг хамгийн том даваа бол соёлын ялгаа юм. Монголчуудын ахуй амьдрал бэлчээрийн мал аж ахуй, тал нутаг, эрс тэс уур амьсгал дээр суурилдаг бол явачуудын амьдрал цагаан будааны тариалан, тропикийн ой мод, далайн соёл, индуизм болон исламын шашны нөлөөгөөр тодорхойлогддог.
Орчуулга хийхдээ дараах өвөрмөц нэр томьёонд онцгой анхаарах шаардлагатай:
- Мал аж ахуйн үгс: Монгол хэлний "бог мал", "бод мал", эсвэл малын нас, зүсний нарийн нэршлийг (жишээ нь: шүдлэн, хязаалан, зүүн зүсмийн морь) ява хэл рүү хөрвүүлэхдээ шууд тохирох үг байхгүй тул тайлбарласан орчуулга хэрэглэх буюу "мал амьтан" (kewan ingon-ingon) гэсэн ерөнхий нэр томьёог ашиглаж, шаардлагатай бол тодотгол үг нэмнэ.
- Цаг уур, байгаль: Монгол хэлний "зуд" гэх мэт байгалийн гамшгийн үгийг ява хэл рүү буулгахдаа "хэт хүйтэрч мал идэшгүй болох үзэгдэл" (bencana mangsa adhem) гэж тайлбарлахаас өөр аргагүй. Харин эсрэгээрээ ява хэлний муссон салхи, халуун орны уур амьсгалын нэршлийг монгол хэл рүү буулгахад мөн л тайлбар шаардлагатай.
- Хоол хүнс: "Айраг", "өрөм", "ааруул", "боорцог" зэрэг үндэсний хоол хүнсийг ява хэл рүү хөрвүүлэхдээ галиглан бичиж, араас нь товч тайлбар зүүлт хийх нь хамгийн зөв бөгөөд мэргэжлийн шийдэл болдог.
5. Мэргэжлийн орчуулагчид зориулсан алтан дүрмүүд
Монгол хэлнээс ява хэл рүү хийх орчуулгыг дээд түвшинд хүргэхийн тулд дараах дүрмүүдийг мөрдлөг болгоорой:
- Контекстийн дагуу хүндэтгэлийн түвшинг урьдчилан тогтоох: Текст орчуулж эхлэхээс өмнө захиалагч эсвэл зорилтот уншигчаас хамаарч Ngoko эсвэл Krama түвшний аль нэгийг сонгон, түүнийгээ бичвэрийн туршид тогтвортой баримтлах.
- Үгчилсэн орчуулгаас бүрэн татгалзах: Утга санааг эх хэлнээсээ бүрэн шингээж аваад, ява хэлний байгалийн урсгал, хэлц үг хэллэгт нийцүүлэн өөр өгүүлбэрийн бүтцээр дахин найруулах.
- Индонези хэлний туслах үүргийг ашиглах: Ява хэлний орчин үеийн шинжлэх ухаан, мэдээллийн технологийн нэр томьёоны сан дутмаг тохиолдолд Индонези хэлнээс (Bahasa Indonesia) зээлж авсан үгсийг албан ёсны журмаар ашиглаж болно. Ява хэлээр яригчдын дийлэнх нь Индонези хэлийг хос хэлний түвшинд эзэмшсэн байдаг.
- Уугуул хэлтнээр хянан тохиолдуулах (Proofreading): Орчуулгын эцсийн хувилбарыг ява хэл уугуул хэлтэй, мэргэжлийн редактороор хянуулах нь соёл болон найруулгын хувьд ямар нэгэн үл ойлголцол гарахаас сэргийлэх хамгийн найдвартай арга юм.