Тарҷумаи байни забонҳои тоҷикӣ ва муғулӣ яке аз соҳаҳои каммаҳсул, вале дар айни замон муҳим ва ояндадор дар тарҷумонии муосир ба шумор меравад. Ҳарчанд ин ду забон дар минтақаҳои ҷуғрофии наздик ба ҳам истифода мешаванд, онҳо ба оилаҳои комилан мухталифи забонӣ тааллуқ доранд. Забони тоҷикӣ, ҳамчун як забони ҳиндуаврупоӣ (шохаи эронӣ), дорои сохтори бештар аналитикӣ мебошад, дар ҳоле ки забони муғулӣ ба оилаи забонҳои муғулӣ дохил шуда, сохтори қавии агглютинативӣ (илҳоқӣ) дорад. Барои тарҷумоне, ки мехоҳад мазмунро аз тоҷикӣ ба муғулӣ бенуқсон интиқол диҳад, донистани на танҳо калимаҳо, балки сохтори амиқи грамматикӣ ва хусусиятҳои фарҳангии ҳар ду забон муҳим аст.
Тафовутҳои грамматикӣ ва мушкилоти асосии сохторӣ
Яке аз фарқиятҳои калонтарин байни забони тоҷикӣ ва муғулӣ дар тарзи ифодаи муносибатҳои синтаксисӣ мебошад. Дар забони тоҷикӣ пешояндҳо (ба монанди дар, ба, аз, бо, барои) нақши калидӣ мебозанд. Ин пешояндҳо пеш аз исм омада, робитаи онро бо дигар калимаҳои ҷумла муайян мекунанд. Баръакс, забони муғулӣ забони пасояндӣ ва падежӣ мебошад. Дар ин забон мафҳумҳое, ки дар тоҷикӣ бо пешояндҳо ифода мешаванд, тавассути пасвандҳои падежӣ (ҳолатҳои исм) ё пасояндҳое, ки пас аз исм меоянд, ифода мегарданд.
Барои мисол, ибораи тоҷикии «аз шаҳр ба деҳа»-ро дида мебароем. Дар забони муғулӣ ин мафҳум бо истифода аз пасвандҳои падежии баромадан (Ablative) ва равонагӣ-маконӣ (Dative-Locative) ифода мешавад: калимаи «шаҳр» (хот) пасванди баромадан ва калимаи «деҳа» (тосгон) пасванди равонагиро мегирад. Дар натиҷа, сохтори ҷумла аз пеш ба қафо тағйир ёфта, калимаҳо пасвандҳои мувофиқро қабул мекунанд. Тарҷумон бояд қодир бошад, ки ин тағироти сохториро ба таври худкор ва бидуни хато дар зеҳни худ тарҳрезӣ кунад.
Қонуни ҳамоҳангии садонокҳо (Сингармонизм) дар забони муғулӣ
Нозукии дигари муҳими забони муғулӣ, ки барои тарҷумонони тоҷикзабон душворӣ эҷод мекунад, қонуни ҳамоҳангии садонокҳо ё сингармонизм аст. Мувофиқи ин қонун, садонокҳо дар забони муғулӣ ба ду гурӯһи асосӣ тақсим мешаванд: садонокҳои мардона (ё қафо: а, о, у) ва садонокҳои занона (ё пеш: э, ө, ү). Садоноки «и» бетараф ҳисобида мешавад. Агар решаи калима садоноки мардона дошта бошад, тамоми пасвандҳои ба он ҳамроҳшаванда низ бояд садонокҳои мардона дошта бошанд ва баръакс.
Ин хусусият ҳангоми тарҷумаи исмҳои хос ва истилоҳоти тоҷикӣ ба муғулӣ аҳамияти калон дорад. Ҳангоми илова кардани пасвандҳои грамматикии муғулӣ ба калимаҳои иқтибосии тоҷикӣ, тарҷумон бояд садоноки ҳукмрон дар калимаро муайян кунад ва пасванди мувофиқро аз рӯи қонуни сингармонизм интихоб намояд. Хатогӣ дар ин раванд метавонад боиси тавлиди матни аз назари грамматикӣ нодуруст ва барои хонандаи муғул нофаҳмо гардад.
Сохтори ҷумла ва тартиби ҷузъҳо
Ҳарчанд ҳам забони тоҷикӣ ва ҳам забони муғулӣ аз рӯи сохтори умумии ҷумла ба гурӯҳи забонҳои дорои тартиби SOV (Мубтадо-Пуркунанда-Хабар) дохил мешаванд ва феъл одатан дар охири ҷумла меояд, дар ҷузъиёти сохтории онҳо фарқиятҳои ҷиддӣ мавҷуданд. Махсусан, сохтори изофии забони тоҷикӣ барои тарҷума ба муғулӣ бозсозии куллиро талаб мекунад. Дар тоҷикӣ мо мегӯем: «дӯсти бародарам» (исми аввал муайяншаванда ва исми дувум муайянкунанда аст). Дар забони муғулӣ муайянкунанда ҳамеша пеш аз муайяншаванда меояд ва пасванди падежи соҳибиятро (Genitive) мегирад. Яъне, сохтор ба шакли «бародари ман-и дӯст» тағйир меёбад.
Илова бар ин, ҷумлаҳои пайвасти тобеъ дар забони тоҷикӣ, ки бо пайвандакҳои «ки», «чунки», «агарчи» ва ғайра сохта мешаванд, дар забони муғулӣ аксаран бо истифода аз шаклҳои мухталифи сифати феълӣ ва феъли ҳол дар охири нимҷумлаҳо ифода мегарданд. Ин маънои онро дорад, ки як ҷумлаи мураккаби тоҷикиро наметавон калима ба калима тарҷума кард; тарҷумон бояд тамоми ҷумларо таҳлил намуда, сохтори синтаксисии онро аз нав тарҳрезӣ кунад, то фикр бо тарзи табиии забони муғулӣ баён шавад.
Мутобиқсозии фарҳангӣ ва лексикӣ
Лексикаи забони тоҷикӣ таърихан зери таъсири қавии забонҳои арабӣ ва русӣ ташаккул ёфтааст ва дорои қабатҳои бойи истилоҳоти исломӣ, илмӣ ва адабӣ мебошад. Забони муғулӣ бошад, зери таъсири забонҳои тибетӣ, санскрит, чинӣ ва русӣ қарор гирифта, дорои мафҳумҳои махсуси марбут ба фарҳанги кӯчманчигӣ, буддоӣ ва шаманизм мебошад. Ин тафовути фарҳангӣ ҳангоми тарҷумаи мафҳумҳои абстрактӣ ва ибораҳои рехта мушкилоти зиёд эҷод мекунад.
Масалан, мафҳумҳои ахлоқӣ ва динии тоҷикӣ, ки решаи арабӣ доранд, бояд ба муғулӣ тавре тарҷума шаванд, ки ба шуури хонандаи муғул созгор бошанд. Баъзан истифодаи муодилҳои мустақими луғавӣ метавонад хонандаро гумроҳ созад. Аз ин рӯ, тарҷумон бояд ба контексти фарҳангӣ диққати махсус дода, усулҳои тавсифӣ ё мутобиқсозии функсионалиро истифода барад.
Тавсияҳои амалӣ барои тарҷумонони муваффақ
- Таҳлили амиқи синтаксиси ҷумла: Пеш аз оғози тарҷума, ҷумлаи тоҷикиро ба ҷузъҳо ҷудо кунед ва муносибати байни онҳоро муайян кунед. Кӯшиш накунед, ки сохтори ҷумлаи тоҷикиро ба муғулӣ нусхабардорӣ кунед.
- Омӯзиши мунтазами ҳолатҳои исм (падежҳо) дар муғулӣ: Азбаски аксари пешояндҳои тоҷикӣ бо пасвандҳои падежӣ дар муғулӣ иваз мешаванд, азхудкунии комили ин пасвандҳо ва қоидаҳои ҳамроҳшавии онҳо калиди тарҷумаи бидуни хато мебошад.
- Диққат кӯлонида ба қонуни сингармонизм: Ҳамеша мувофиқати садонокҳоро дар калимаҳои муғулӣ ва пасвандҳои онҳо назорат кунед, махсусан ҳангоми кор сохтани номҳои ҷуғрофӣ ва шахсиятҳои тоҷикӣ.
- Истифодаи корпусҳои забонӣ ва луғатҳои муосир: Барои санҷидани истифодаи табиии ибораҳо дар забони муғулӣ аз корпусҳои миллии забони муғулӣ ва луғатҳои дузабонаи соҳавӣ истифода баред.
- Таҳрири ниҳоӣ аз ҷониби гӯяндаи бумӣ: Ҳамеша матни тарҷумашударо барои таҳрир ба мутахассиси муғулзабон пешниҳод кунед, то аз равонӣ ва табиии матн мутмаин шавед.
Дар ниҳоят, тарҷума аз забони тоҷикӣ ба муғулӣ на танҳо як раванди механикии иваз кардани калимаҳо, балки пул сохтан байни ду фарҳанг ва ду ҷаҳонбинии мухталиф аст. Тарҷумоне, ки ин нозукиҳоро дарк мекунад ва қоидаҳои грамматикиву фарҳангиро риоя менамояд, метавонад матнеро эҷод кунад, ки барои хонандаи муғул комилан табиӣ ва фаҳмо бошад.