Euskararen eta shoneraren (zimbabweera edo chiShona) arteko itzulpena munduko hizkuntza-bikote berezienetako bat da. Euskara, Europako hizkuntza isolatua eta egitura ergatiboa duena, eta shonera, Afrikako hegoaldeko bantu familiako hizkuntza tonala eta izen-klaseen sistema aberatsean oinarritua, muturreko bi unibertso linguistiko dira. Artikulu honetan, bi hizkuntza hauen arteko itzulpen-prozesuan aurkitzen diren erronka nagusiak, egiturazko desberdintasunak eta kalitatezko lan bat lortzeko gomendio profesionalak aztertuko ditugu.
Sintaxiaren Berregituraketa: SOVtik SVOrako Trantsizioa
Itzulpen-prozesuan aurkituko dugun lehenengo oztopo handia esaldiaren ordena da. Euskarak, nahiz eta hitz-ordena nahiko librea izan, joera nagusi bezala SOV (Subjektua-Objektua-Aditza) egitura erabiltzen du. Aditza esaldiaren amaieran kokatu ohi da, informazio garrantzitsuena aurretik emanez. Aldiz, shonerak egitura zurrunagoa du, SVO (Subjektua-Aditza-Objektua) ordenari jarraituz, gainerako bantu hizkuntza gehienek bezalaxe.
Honek esan nahi du euskarazko esaldi konplexu bat shonerara eramateko informazio-fluxua erabat berrantolatu behar dela. Euskarazko mendeko perpausak (adibidez, erlatibozkoak edo helburuzkoak) aditz nagusiaren aurretik joan ohi dira, shoneran aditzaren ondoren edo perpaus nagusiaren ostean kokatzen diren bitartean. Itzultzaileak arreta berezia jarri behar du esaldiaren zentzu osoa mantentzeko, egitura sintaktikoa literalki kopiatu gabe, shonerazko irakurlearentzat naturala den ordena errespetatuz.
Euskal Kasu-Sistemaren eta Shoneraren Izen-Klaseen Arteko Talka
Euskarak kasu-marken bidez (deklinabide atzizkiak) antolatzen ditu esaldiko elementuen funtzioak. Bereziki garrantzitsua da kasu ergatiboa (-ek markarekin), subjektu iragankorrak eta iragangaitzak bereizten dituena. Shonerak, ordea, ez du euskal deklinabidearen antzeko kasu-sistemarik. Haren ordez, izen-klaseen sistema oso konplexu bat erabiltzen du (21 izen-klase inguru ditu, singularra eta plurala kontuan hartuta).
Shoneraz, izen bakoitza klase bati dagokio bere aurrizkiaren arabera (adibidez, mu- jendearentzat singularrean, ba- jendearentzat pluralean). Aurrizki honek esaldiko gainerako elementuen adostasuna (konkordantzia) baldintzatzen du: aditzak, adjektiboak eta izenordainak izenaren klaseko aurrizkiarekin bat etorri behar dira. Euskaratik shonerara itzultzean, euskarazko deklinabideek adierazten duten erlazio gramatikala (nork, nori, noren, norekin) shonerazko izen-klaseen konkordantziaren eta preposizio bidezko egituren bidez birsortu behar da, zehaztasun handiz.
Aditz-Morfologiaren Talka
Aditz-sistemari dagokionez, bi hizkuntzek konplexutasun morfologiko handia erakusten dute, baina modu oso desberdinean. Euskal aditzak jokabide polipertsonala du; hau da, aditz laguntzaileak subjektua, objektu zuzena eta zeharkako objektua marka ditzake aldi berean (adibidez, "dizut" aditzak 'nik zuri hura' adierazten du). Shonerak ere aditz konplexuak ditu, non erroari hainbat aurrizki eta infixo gehitzen zaizkion subjektuaren eta objektuaren konkordantzia, tempusa, aspektua eta modua adierazteko.
Shonerazko aditz-egiturak honako ordena izan ohi du: [Subjektu konkordantzia] + [Tempus/Aspektu marka] + [Objektu konkordantzia] + [Aditzaren erroa] + [Atzizkiak]. Euskal aditz sintetiko edo perifrastikoen ñabardura guztiak (ahalera, baldintza, aginduzkoa) shoneraren infixo eta luzapen aditz-sistemara egokitu behar dira (adibidez, shonerazko luzapen aplikatiboak, kausatiboak edo pasiboak erabiliz).
Kokapen Kulturala eta Lexikoaren Desberdintasunak
Hizkuntza bakoitza bere ingurune kulturalaren eta geografikoaren ispilu da. Euskarak mendialdeko Europako testuinguruari lotutako lexiko aberatsa du (basogintza, itsasgintza, euskal mitologia eta klima atlantikoa). Shonerak, bestalde, Zimbabweko goi-ordoki eta sabanako testuinguru kultural eta naturalari lotutako lexiko zehatza garatu du, baita Shona kulturako gizarte-antolaketari eta espiritualtasunari lotutako kontzeptuak ere.
Itzulpen bat egitean, ezinbestekoa da baliokidetasun kulturalak bilatzea. Adibidez, euskarazko "baserri" edo "auzolan" bezalako kontzeptu kultural indartsuek ez dute shonerazko kopia zehatzik, eta alderantziz (shonerazko nhodo bezalako joko tradizionalak edo gizarte-harremanei lotutako terminologia). Kasu hauetan, itzultzaileak parafrasia, azalpen-oharrak edo testuinguruaren bidezko moldaketak erabili beharko ditu mezua ulergarria izan dadin shonerazko irakurlearentzat.
Itzultzaile Profesionalentzako Gomendioak
- Zuzeneko itzulpena saihestu: Inoiz ez saiatu euskarazko esaldia hitzez hitz itzultzen. Lehenik, esaldiaren zentzu sakona eta asmo komunikatiboa ulertu behar dira, eta ondoren, shonerazko egitura natural batean berridatzi.
- Izen-klaseen adostasuna zaindu: Shonerazko testuan akats ohikoena izen-klaseen konkordantzia galtzea da, batez ere esaldi luze eta konplexuetan. Berrikusi beti aditz eta adjektibo guztiek izen bakoitzari dagokion aurrizki egokia dutela.
- Tonuaren garrantzia kontuan hartu: Shonerak tonu altuak eta baxuak erabiltzen ditu esanahia bereizteko (adibidez, guru (tripa) eta gúrú (handia/nagusia) bezalako hitzak tonuagatik bereizten dira). Testu idatzian tonuak markatzen ez badira ere, testuinguruak argi utzi behar du zein den esanahi zuzena anbiguotasunik ez sortzeko.
- Hiztegi espezializatuak eta corpusak erabili: Euskara-Shonera zuzeneko hiztegi handirik ez dagoenez, itzultzaileak ingelesa edo gaztelania bezalako zubihizkuntzak erabili beharko ditu maiz, baina beti bi hizkuntzen jatorrizko corpusetan egiaztatuz terminoen erabilera erreala.