Даяаршил эрчимжиж буй өнөө үед Азийн бүс нутаг дахь улс орнуудын соёл, эдийн засгийн харилцаа өргөжиж, түүний хэрээр хэл хоорондын орчуулга, ялангуяа ховор хэлний хослолуудын хэрэгцээ шаардлага нэмэгдэж байна. Үүний нэгэн тод жишээ бол Монгол хэлнээс Балба (Непали) хэл рүү хөрвүүлэх үйл явц юм. Хэдийгээр газар зүйн хувьд алслагдсан мэт боловч түүх, шашин, соёлын гүн холбоотой эдгээр орнуудын хэлийг харилцан орчуулахад хэл шинжлэлийн өвөрмөц онцлогууд болон соёлын нутагшуулалтын нарийн асуудлууд урган гардаг. Энэхүү өгүүлэлд Монгол-Балба орчуулгын онол, практик, тулгамддаг бэрхшээл болон тэдгээрийг шийдвэрлэх арга замуудын талаар дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
Монгол болон Балба хэлний өгүүлбэрийн бүтэц, ижил талууд
Орчуулга хийхэд хамгийн эхэнд анхаарах ёстой зүйл бол тухайн хэлнүүдийн өгүүлбэрийн бүтэц, гишүүдийн дараалал байдаг. Монгол хэл болон Балба хэл нь хоёулаа SOV (Subject-Object-Verb) буюу "Эзэн бие - Тусагдахуун - Өгүүлэгдэхүүн" гэсэн өгүүлбэрийн үндсэн бүтэцтэй. Жишээлбэл, Монгол хэлээр "Би ном уншиж байна" гэхэд Балба хэлээр мөн ажил дарааллаар "म किताब पढ्दैछु" (Ма китаб паддаичху) гэж хөрвүүлэгддэг. Энэхүү бүтцийн ижил тал нь орчуулагчид өгүүлбэрийг бүхэлд нь өөрчлөх шаардлагагүйгээр утгыг шууд буулгахад том давуу тал болдог.
Гэвч хэл бүрийн өөрийн гэсэн бие даасан өвөрмөц шинж чанарууд нь энэхүү бүтцийн ижил талыг хязгаарлах тохиолдол бий. Тухайлбал, Монгол хэлний нөхцөлүүд нь үгийн язгуурт шууд залгагддаг бол Балба хэлэнд туслах үгс болон тусдаа бичигддэг залгаврууд (Postpositions буюу Vibhakti) өргөн хэрэглэгддэг. Эдгээрийн хэрэглээг зөв уялдуулах нь чанартай орчуулгын үндэс болно.
Агглютинатив шинж чанар ба тийн ялгалын зохицол
Монгол хэл нь залгамал (агглютинатив) хэлний бүлэгт багтдаг бөгөөд үгийн язгуур дээр олон залгавар дараалан залгаж шинэ утга үүсгэдэг. Балба хэл нь Энэтхэг-Ари төрлийн хэл боловч өөрийн бүтцэд агглютинатив хэлний зарим шинж чанарыг шингээсэн байдаг. Тийн ялгалыг хөрвүүлэх явцад дараах онцлогуудыг анхаарах шаардлагатай:
- Заахын тийн ялгал (-ыг/ийг): Балба хэлэнд үүнийг "लाई" (lai) гэх залгавраар илэрхийлдэг. Гэвч энэ нь зөвхөн тодорхой тусагдахуун эсвэл хүн дээр голчлон хэрэглэгддэг тул орчуулагч ямар тохиолдолд уг залгаврыг хэрэглэх, ямар тохиолдолд алгасахыг сайтар мэдэх хэрэгтэй.
- Өгөхийн оршихын тийн ялгал (-д/т): Балба хэлний "मा" (ma) буюу "дотор, дээр" гэх утгатай залгавар болон чиглэлийг заасан "लाई" (lai) залгавартай шууд дүйцдэг. Орчуулгын явцад орон байрны байршил уу, эсвэл үйлийн чиглэл үү гэдгээс хамаарч оновчтойг сонгох нь чухал.
- Хамаатуулахын тийн ялгал (-ын/ний): Балба хэлний "को/का/की" (ko/ka/ki) гэсэн залгавартай дүйцнэ. Балба хэлэнд уг залгавар нь араас нь орж буй нэр үгийн хүйс болон тооноос хамааран хувирдаг тул Монгол хэлний нэгэн адил шууд утгаар залгахад алдаа гарч болно.
Нийгмийн харилцааны хүндэтгэлийн систем ба хүйсийн ялгаа
Монгол-Балба орчуулгын хамгийн төвөгтэй, нарийн мэдрэмж шаардсан хэсэг бол хүндэтгэлийн хэллэг болон хүйсийн ангилал юм. Балба хэл нь хүйсийн системтэй бөгөөд эмэгтэй, эрэгтэй хүйс болон саармаг хүйсийг үйл үгийн төгсгөл, тэмдэг нэрээр илтгэдэг. Монгол хэлэнд хүйсийн ийм ангилал байдаггүй тул орчуулгын явцад өгүүлбэрийн гол баатар нь эмэгтэй үү, эрэгтэй юү гэдгийг контекстоос тодорхойлж, Балба хэлний үйл үгийн хувиллыг түүнд тааруулах шаардлагатай болдог.
Үүнээс гадна Балба хэлэнд хүндэтгэлийн дөрвөн үндсэн түвшин байдаг:
- Анадар (Ta) - Доод түвшин: Дотны найз нөхөд, хүүхдүүд эсвэл өөрөөс доогуур статустай хүмүүст хэрэглэнэ.
- Мадхям (Timi) - Дунд түвшин: Гэр бүлийн гишүүд, тэнцүү насны танилуудад хэрэглэгддэг.
- Учча (Aapa) - Хүндэтгэлийн түвшин: Эцэг эх, багш сурган хүмүүжүүлэгч, үл таних хүмүүст хэрэглэнэ.
- Ати Учча (Hajur) - Дээд хүндэтгэл: Төрийн өндөр албан тушаалтан, хаад язгууртнууд эсвэл маш албан ёсны харилцаанд хэрэглэнэ.
Монгол хэлний "Та", "Чи" гэсэн хоёрхон хүндэтгэлийн ангиллыг Балба хэлний эдгээр дөрвөн түвшинд зөв шилжүүлэх нь тухайн текст хэр амьд, соёлын хувьд зөв буухыг шийддэг чухал хүчин зүйл юм.
Соёлын нутагшуулалт ба шашин, зан заншлын нөлөө
Монголчууд болон Балбачууд нь хоёулаа шашин шүтлэг, ялангуяа буддын шашны гүн түүхтэй ард түмэн юм. Төвөд болон Санскрит хэлнээс гаралтай шашны нэр томьёо, соёлын ойлголтууд хоёр хэлэнд хоёуланд нь гүн суусан байдаг. Энэ нь орчуулагчид давуу тал болдог боловч амьдралын хэв маягийн ялгааг анхаарах хэрэгтэй. Монголчуудын нүүдэлчин ахуй амьдрал, мал аж ахуйн нэр томьёог Гималайн уулархаг бүсэд амьдардаг, газар тариалан эрхэлдэг Балбачуудын хэл рүү шууд буулгахад хүндрэлтэй байдаг.
Жишээлбэл, Монгол хэлний "айраг", "гэр", "шагайн наадам" гэх мэт нүүдэлчдийн өвөрмөц үгсийг Балба хэл рүү хөрвүүлэхдээ шууд орчуулах боломжгүй тул тайлбар орчуулга (explanatory translation) хийх эсвэл олон улсын нэршлээр нь дамжуулан тайлбар зүүлт хийх нь хамгийн оновчтой арга байдаг. Мөн үүнтэй адил Балба соёлын "Дашайн", "Тихар" зэрэг үндэсний баяр ёслол, хоол хүнсний нэрсийг Монгол хэл рүү орчуулахад соёлын дүйцлийг нарийн тооцоолох шаардлагатай.
Монгол-Балба орчуулагчдад зориулсан практик зөвлөгөө
Чанарын өндөр түвшинд орчуулга хийхийн тулд орчуулагч хүн дараах зарчмуудыг баримтлах нь зүйтэй:
- Контекстыг нэгдүгээрт тавих: Үгчилж орчуулахаас үргэлж татгалзаж, өгүүлбэрийн ерөнхий санаа, өнгө аясыг Балба хэлний найруулгад тохируулан чөлөөтэй хөрвүүлэх хэрэгтэй.
- Хэлний хоёрдогч нөөц ашиглах: Шууд Монгол-Балба толь бичиг ховор байдаг тул Англи эсвэл Төвөд, Санскрит хэлийг гүүр болгон ашиглах нь үгийн нарийн утгыг олоход тусалдаг.
- Мэргэжлийн редактор, уугуул хэлтнээр хянуулах: Балба хэлний хүндэтгэлийн хэлбэр болон хүйсийн зохицлыг зөв ашигласан эсэхийг баталгаажуулахын тулд Непали уугуул хэлтэй хүнээр хянуулах нь хамгийн найдвартай арга юм.
- Орчин үеийн технологийн хэрэгслүүдийг ашиглах: CAT (Computer-Assisted Translation) болон нэр томьёоны сан (Glossary) үүсгэн ажиллах нь орчуулгын нэгдмэл байдлыг хангахад тусална.
Эцэст нь тэмдэглэхэд, Монгол хэлнээс Балба хэл рүү орчуулах үйл явц нь зөвхөн үг солих ажил биш, соёл хоорондын гүүр болох хариуцлагатай бөгөөд бүтээлч хөдөлмөр юм. Хэл шинжлэлийн гүн мэдлэг, соёлын нарийн мэдрэмж, практик туршлага хосолж байж л уншигчдад ойлгомжтой, төгс орчуулга бий болно.