ကမ္ဘာပေါ်တွင် အသုံးအများဆုံး နိုင်ငံတကာ ဘုံသုံးဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သည့် အက်စပရန်တို (Esperanto) သည် စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းထားသော သဒ္ဒါစည်းမျဉ်းများနှင့် ပုံသေစည်းကမ်းများကြောင့် ထင်ရှားသည်။ မြန်မာဘာသာစကားမှ အက်စပရန်တိုသို့ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် မတူညီသော ဘာသာစကား မိသားစုနှစ်ခု (တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားအုပ်စုနှင့် ဥရောပအခြေခံ ဖွဲ့စည်းထားသော ဘာသာစကား) အကြား ကူးလူးဆက်သွယ်ခြင်း ဖြစ်သဖြင့် အလွန်စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းသလို စိန်ခေါ်မှုများစွာလည်း ရှိနေပါသည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် မြန်မာ-အက်စပရန်တို ဘာသာပြန်ဆိုမှု ဖြစ်စဉ်၊ သဒ္ဒါဖွဲ့စည်းပုံ နှိုင်းယှဉ်ချက်နှင့် အောင်မြင်သော ဘာသာပြန်ဆိုမှုအတွက် သိကောင်းစရာများကို အသေးစိတ် တင်ပြသွားပါမည်။
၁။ ဝါကျဖွဲ့စည်းပုံနှင့် စကားလုံးအစီအစဉ် ကွာခြားချက်များ (Word Order & Sentence Structure)
မြန်မာဘာသာစကားသည် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb - SOV) စနစ်ကို အခြေခံပြီး ကြိယာသည် ဝါကျ၏အဆုံးတွင် အမြဲရှိနေတတ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် "မောင်မောင်က ထမင်းစားသည်" ဟူသော ဝါကျတွင် "မောင်မောင်" (ကတ္တား)၊ "ထမင်း" (ကံ)၊ "စားသည်" (ကြိယာ) ဟူ၍ စီစဉ်သည်။ မြန်မာဘာသာစကားတွင် ဝါကျတစ်ခုချင်းစီ၏ ကဏ္ဍကို ဝိဘတ်များ (ဥပမာ- "က"၊ "ကို"၊ "သို့") ဖြင့် ခွဲခြားသတ်မှတ်သည်။
အက်စပရန်တို ဘာသာစကားတွင်မူ အခြေခံအားဖြင့် ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ (Subject-Verb-Object - SVO) စနစ်ကို အသုံးပြုသည်။ သို့သော် အက်စပရန်တို၏ ထူးခြားချက်မှာ ကံပုဒ် (Direct Object) များ၏ နောက်တွင် "-n" ဟူသော အက္ခရာကို နောက်ဆက်တွဲ (Accusative Case) အဖြစ် ထည့်သွင်းပေးရခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤစည်းမျဉ်းကြောင့် ဝါကျအတွင်း စကားလုံးအစီအစဉ်ကို စိတ်ကြိုက်ပြောင်းလဲနိုင်စွမ်း ရှိသွားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် "Maung Maung manĝas rizon" (မောင်မောင် စားသည် ထမင်းကို) ဟူသော ဝါကျတွင် ကံပုဒ်ဖြစ်သည့် rizon (riz + o + n) တွင် "-n" ပါဝင်နေသောကြောင့် ဝါကျကို "Rizon manĝas Maung Maung" သို့မဟုတ် "Manĝas Maung Maung rizon" ဟု ပြောင်းလဲရေးသားသော်လည်း အဓိပ္ပာယ်မှာ ကွဲလွဲမသွားဘဲ "မောင်မောင် ထမင်းစားသည်" ဟုပင် အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဘာသာပြန်သူအနေဖြင့် ဤအက္ခရာ "-n" (accusative) ကို မြန်မာဘာသာ၏ ကံပုဒ်ဝိဘတ် ဖြစ်သော "ကို" နှင့် နှိုင်းယှဉ်၍ နားလည်နိုင်ပြီး ဘာသာပြန်ရာတွင် စနစ်တကျ ထည့်သွင်းရန် လိုအပ်ပါသည်။
၂။ ကြိယာကာလ၊ စနစ်များနှင့် သဒ္ဒါဖွဲ့စည်းပုံများ (Verb Tenses, Moods & Aspects)
မြန်မာဘာသာစကားတွင် ကြိယာများ၏နောက်တွင် ကာလပြနောက်ဆက်တွဲများ (ဥပမာ- သည်၊ ခဲ့သည်၊ မည်၊ နေသည်) ကို ကပ်၍ သုံးစွဲလေ့ရှိသည်။ အက်စပရန်တိုတွင်မူ ကြိယာများကို ပစ္စုပ္ပန်၊ အတိတ်၊ အနာဂတ် ကာလများနှင့် စနစ်အမျိုးမျိုးအလိုက် နောက်ဆက်တွဲ အက္ခရာများဖြင့် အတိအကျ ပြောင်းလဲအသုံးပြုရသည်။
- ပစ္စုပ္ပန်ကာလ (Present Tense): ကြိယာ၏အဆုံးတွင် "-as" ကို သုံးသည်။ ဥပမာ- mi kuras (ကျွန်တော် ပြေးနေသည်)။
- အတိတ်ကာလ (Past Tense): ကြိယာ၏အဆုံးတွင် "-is" ကို သုံးသည်။ ဥပမာ- mi kuris (ကျွန်တော် ပြေးခဲ့သည်)။
- အနာဂတ်ကာလ (Future Tense): ကြိယာ၏အဆုံးတွင် "-os" ကို သုံးသည်။ ဥပမာ- mi kuros (ကျွန်တော် ပြေးမည်)။
- အမိန့်ပေးစနစ် သို့မဟုတ် တောင်းဆိုစနစ် (Volitive Mood): ကြိယာ၏အဆုံးတွင် "-u" ကို သုံးသည်။ ဥပမာ- Legu! (ဖတ်ပါ!) သို့မဟုတ် Mi petas, ke vi silentu (မင်း ငြိမ်ငြိမ်နေဖို့ ငါတောင်းဆိုပါတယ်)။
- အမှီပြုစနစ် သို့မဟုတ် ဥပဒေသစနစ် (Conditional Mood): ကြိယာ၏အဆုံးတွင် "-us" ကို သုံးသည်။ ဥပမာ- Se mi estus riĉa, mi vojaĝus (ငါသာ ချမ်းသာခဲ့ရင် ခရီးသွားလိမ့်မယ်)။
မြန်မာဘာသာပြန်ဆိုသူများအတွက် သတိပြုရန်မှာ မြန်မာဝါကျများတွင် အချိန်ကာလကို တိုက်ရိုက်ဖော်ပြခြင်းမရှိဘဲ ရှေ့နောက်အကြောင်းအရာအရ ခန့်မှန်းရသော ဝါကျများကို အက်စပရန်တိုသို့ ပြန်ဆိုသည့်အခါ သင့်လျော်သော ကာလပြ ကြိယာပုံစံကို ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် အခြေအနေပြ ကြိယာပုံစံများ (Aspects) ဖြစ်သည့် ပြီးစီးခြင်း သို့မဟုတ် လုပ်ဆောင်ဆဲဖြစ်ခြင်းတို့ကို အက်စပရန်တို၏ ဖြည့်စွက်ကြိယာများဖြစ်သော "esti" နှင့် ပစ္စုပ္ပန်/အတိတ်/အနာဂတ် နာမဝိသေသန ကြိယာပုံစံများ (Participles) ပေါင်းစပ်ပြီး တိကျစွာ ပြန်ဆိုရမည်ဖြစ်သည်။
၃။ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ သုံးနှုန်းမှုများနှင့် နာမ်စားများ (Social Registers & Pronouns)
မြန်မာဘာသာစကားသည် ပြောဆိုသူနှစ်ဦး၏ အသက်အရွယ်၊ ရာထူး၊ ရင်းနှီးမှုနှင့် လူမှုအဆင့်အတန်းပေါ် မူတည်၍ သုံးနှုန်းသော နာမ်စားများနှင့် ဝါကျအဆုံးသတ်စကားလုံးများ (ဥပမာ- ပါသည်၊ ခင်ဗျာ၊ ရှင်) အလွန်ကြွယ်ဝသော ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ "ကျွန်တော်"၊ "ကျွန်မ"၊ "ငါ"၊ "အကျွန်ုပ်"၊ "ဦးဇင်း" စသည်ဖြင့် နာမ်စားအမျိုးမျိုး ရှိသည်။
အက်စပရန်တို ဘာသာစကားတွင်မူ အဆင့်အတန်းခွဲခြားမှုမရှိဘဲ တန်းတူညီမျှမှုကို အခြေခံ၍ တီထွင်ထားသဖြင့် နာမ်စားစနစ်သည် အလွန်ရိုးရှင်းပါသည်။ ပထမလူအတွက် "mi" (ငါ/ကျွန်တော်/ကျွန်မ) ကိုသာ သုံးပြီး ဒုတိယလူအတွက် "vi" (မင်း/ခင်ဗျား/သင်/လူကြီးမင်း) ကိုသာ သုံးသည်။ ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် မြန်မာဘာသာစကား၏ ယဉ်ကျေးမှုအရ ခွဲခြားသုံးနှုန်းထားသော လေသံနှင့် အရိပ်အာဝါသများကို အက်စပရန်တိုဝါကျများသို့ တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုရန် ခက်ခဲတတ်သည်။ ဤကဲ့သို့သော စိန်ခေါ်မှုကို ကျော်လွှားရန်အတွက် ဝါကျအတွင်း အခြားသော ယဉ်ကျေးမှုပြ စကားလုံးများ (ဥပမာ- နှုတ်ခွန်းဆက်စကား သို့မဟုတ် လေးစားမှုပြ နာမဝိသေသနများ) ကို ညှပ်၍ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းဖြင့် မြန်မာမူရင်းစာသား၏ လေးစားသမှုရှိသော အရသာကို ဖော်ဆောင်နိုင်ပါသည်။
ထို့အပြင် ဂျင်ဒါ (Gender) ခွဲခြားမှုနှင့် ပတ်သက်၍လည်း အက်စပရန်တိုတွင် ရိုးရာအရ အမျိုးသားကို အခြေခံပြီး အမျိုးသမီးကို ပြောင်းလဲရန် "-in-" နောက်ဆက်ကို အသုံးပြုသော်လည်း (ဥပမာ- frato ညီအစ်ကို၊ fratino ညီအစ်မ)၊ မြန်မာဘာသာတွင်မူ ယောကျာ်း၊ မိန်းမ ခွဲခြားမှု သီးခြားစီ ရှိတတ်သည်။ မကြာသေးမီက အက်စပရန်တို ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုများတွင် ဂျင်ဒါမခွဲခြားဘဲ သုံးနိုင်သော "ri" ဟူသည့် နာမ်စားအသစ်များလည်း ရှိလာသောကြောင့် ယင်းတို့ကို မြန်မာဘာသာစကား၏ သာမန်သုံး နာမ်စားများနှင့် ချိန်ညှိကာ အသုံးချနိုင်ပါသည်။
၄။ အက်စပရန်တို၏ စကားလုံးပွားစနစ်ကို ထိရောက်စွာ အသုံးချခြင်း (Utilizing Esperanto's Word Derivation)
အက်စပရန်တို၏ အကောင်းဆုံးသော အားသာချက်တစ်ခုမှာ စကားလုံးရင်းတစ်ခုတည်းမှ ရှေ့ဆက် (Prefixes) နှင့် နောက်ဆက် (Suffixes) များကို ပေါင်းစပ်ကာ စကားလုံးအသစ်ရာပေါင်းများစွာကို လွယ်ကူစွာ တီထွင်နိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤစနစ်သည် မြန်မာဘာသာစကား၏ စကားလုံးတွဲစပ်ပုံများနှင့် ဆင်တူသော်လည်း ပိုမိုစနစ်ကျသည်။ ဥပမာအားဖြင့်-
- mal- (ဆန့်ကျင်ဘက်ပြ ရှေ့ဆက်): "bona" (ကောင်းသော) -> "malbona" (မကောင်းသော/ဆိုးသော)။ မြန်မာဘာသာရှိ "မ-" သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်ဘက် စကားလုံးများနှင့် တိုက်ရိုက် ကိုက်ညီသည်။
- -ist- (လုပ်ငန်း၊ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းပြ နောက်ဆက်): "instrui" (သင်ကြားသည်) -> "instruisto" (ဆရာ/ဆရာမ)။ မြန်မာဘာသာရှိ "-သမား" သို့မဟုတ် "-ပညာရှင်" ဟူသော အသုံးအနှုန်းများနှင့် တူညီသည်။
- -ej- (နေရာပြ နောက်ဆက်): "lerni" (သင်ယူသည်) -> "lernejo" (စာသင်ကျောင်း)။ မြန်မာဘာသာရှိ "-ရုံ"၊ "-ကျောင်း"၊ "-ဌာန" တို့နှင့် တူညီသည်။
- -il- (ကိရိယာပြ နောက်ဆက်): "skribi" (ရေးသည်) -> "skribilo" (ကလောင်တံ/ဘောပင်)။ မြန်မာဘာသာရှိ "-တံ" သို့မဟုတ် "ရေးစရာကိရိယာ" ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။
မြန်မာဘာသာစကားတွင် စကားစုများ သို့မဟုတ် စကားလုံးအသစ်များဖြင့် ရှည်လျားစွာ ဖော်ပြရသော သဘောတရားများကို အက်စပရန်တိုသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် ဤစကားလုံးပွားစနစ်ကို ကောင်းစွာ အသုံးချပါက လိုရင်းတိုရှင်းနှင့် ထိရောက်ကျစ်လျစ်သော အက်စပရန်တိုစာသားကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ဘာသာပြန်သူသည် မြန်မာစကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ရင်းမြစ်ကို ရှာဖွေပြီး အက်စပရန်တို၏ သင့်လျော်သော အဆက်များဖြင့် ပေါင်းစပ်ဖန်တီးနိုင်ရပါမည်။
၅။ ဘာသာပြန်သူများအတွက် လက်တွေ့ကျသော အကြံပြုချက်များ (Practical Tips for Translators)
မြန်မာ-အက်စပရန်တို ဘာသာပြန်လုပ်ငန်းကို ပိုမိုကောင်းမွန်စေရန် အောက်ပါအချက်များကို အလေးထားဆောင်ရွက်သင့်သည်-
- ကံပုဒ်ပြ အက္ခရာ "-n" ကို စနစ်တကျ သုံးပါ- မြန်မာဝါကျများရှိ "ကို" သို့မဟုတ် ဦးတည်ရာပြဝိဘတ်များကို ပြန်ဆိုရာတွင် "-n" ထည့်ရန် မမေ့ပါနှင့်။ နေရာပြ ဦးတည်ချက်များ (ဥပမာ- အိမ်သို့ သွားသည် - "iri hejmen") တွင်လည်း ဤအက္ခရာကို သုံးရတတ်သည်။
- ရင်းမြစ်အဘိဓာန်များကို အသုံးပြုပါ- အက်စပရန်တို စကားလုံးများ၏ တိကျသောအဓိပ္ပာယ်ကို သိရှိနိုင်ရန် "Plena Ilustrita Vortaro" (PIV) သို့မဟုတ် အွန်လိုင်းအဘိဓာန်ဖြစ်သော Vortaro.net ကဲ့သို့သော ယုံကြည်စိတ်ချရသည့် ရင်းမြစ်များကို ကိုးကားပါ။
- မြန်မာစကားပုံများနှင့် တင်စားချက်များကို တိုက်ရိုက်မပြန်ပါနှင့်- မြန်မာဘာသာ၏ တင်စားပြောဆိုမှုများကို အက်စပရန်တိုသို့ တိုက်ရိုက်ဘာသာပြန်ပါက အဓိပ္ပာယ်လွဲမှားသွားနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် အဆိုပါစကားပုံများ၏ နောက်ကွယ်မှ ဆိုလိုရင်းအဓိပ္ပာယ် (Literal Meaning မဟုတ်ဘဲ Conceptual Meaning) ကို ဦးစွာ နားလည်အောင်လုပ်ပြီးမှသာ သင့်လျော်သော အက်စပရန်တို အသုံးအနှုန်းများဖြင့် လှည့်ပတ်ဖော်ပြရမည်။
- ဝါကျတိုတိုနှင့် ရှင်းရှင်းလင်းလင်း ရေးပါ- အက်စပရန်တိုသည် ယုတ္တိဗေဒကျသော ဘာသာစကားဖြစ်သဖြင့် ဝါကျရှည်ကြီးများ ရေးသားခြင်းထက် အဓိပ္ပာယ်ရှင်းလင်းသော ဝါကျတိုများဖြင့် စုစည်းပြန်ဆိုခြင်းက စာဖတ်သူကို ပိုမိုနားလည်လွယ်စေသည်။
- စကားစပ် (Context) ကို အမြဲဦးစားပေးပါ- စာလုံးပေါင်း တူသော်လည်း အဓိပ္ပာယ်ကွဲပြားသော မြန်မာစကားလုံးများကို အက်စပရန်တိုသို့ မပြန်ဆိုမီ ရှေ့နောက်စာသားများကို သေချာစွာ စိစစ်သုံးသပ်ပါ။
မြန်မာဘာသာမှ အက်စပရန်တိုသို့ ပြန်ဆိုခြင်းသည် ဘာသာစကားနှစ်ခုစလုံး၏ သဘောသဘာဝနှင့် သဒ္ဒါစနစ်ကို အသေးစိတ် နားလည်သဘောပေါက်ထားရန် လိုအပ်ပါသည်။ အထက်ဖော်ပြပါ သဒ္ဒါဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များနှင့် နည်းဗျူဟာများကို စနစ်တကျ လေ့လာအသုံးချခြင်းဖြင့် အဓိပ္ပာယ် တိကျမှန်ကန်ပြီး ဖတ်ရှုရ ချောမွေ့သော ဘာသာပြန်စာစုများကို ဖန်တီးနိုင်မည် ဖြစ်သည်။