Hizkuntz Tipologia eta Sintaxiaren Lerrokatzea: SOVtik VSOra
Euskara eta hawaiiera munduko bi hizkuntza-sistema berezienetakoak dira, bakoitza bere familia-inguruneko ezaugarri sakonekin. Euskara hizkuntza isolatua da, Europako zaharrenetarikoa, egitura ergatiboduna eta morfologia eranskaria edo agglutinatzailea duena. Bere esaldi-ordena nagusia Subjektua-Objektua-Aditza (SOV) izan ohi da, nahiz eta mintzagai-egituraren arabera malgutasun handia onartzen duen. Beste muturrean, hawaiiera ('Ōlelo Hawai'i) hizkuntza austronesiarra da, analitikoa eta isolatzailea, eta Aditza-Subjektua-Objektua (VSO) ordena zorrotza jarraitzen duena. Diseinu tipologikoen arteko diferentzia handi honek esan nahi du euskaratik hawaiierara itzultzean ezin dela hitzez hitzeko hurbilpenik egin; aitzitik, esaldiaren arkitektura osoa deseraiki eta berriro altxatu behar da.
Euskarazko esaldi erraz bat aztertzen badugu, adibidez, "Nire lagunak etxe polit bat erosi du", subjektua ("nire lagunak") eta objektua ("etxe polit bat") hasieran doaz, eta ekintza buruzten duen aditza ("erosi du") amaieran kokatzen da. Hawaiierara ekintza hori eramateko, aditzak ireki behar du esaldia nahitaez: "Ua kū'ai ko'u hoa i ka hale nani" (Hitzez hitz: "Izan erosi nire laguna objektu-marka etxe polit"). Ikus daitekeenez, ekintza bera da arreta-gunea, eta subjektua nahiz objektua haren ondoren kokatzen dira. Aditz-aspektua zehaztea ere funtsezkoa da; euskarak aditz-laguntzaile eta aditz-oin konplexuak erabiltzen dituen bitartean ("erosi du", "erosten du", "erosiko luke"), hawaiierak aditzaren aurreko eta ondorengo partikula askeak baliatzen ditu denbora zehazteko. Adibidez, iragana markatzeko ua partikula erabiltzen da aditzaren aurrean, eta etorkizunerako, berriz, e eta ana partikulek inguratzen dute aditz-oina.
Morfologiaren Aldaketa Sakona: Kasu-Markak eta Partikula Gramatikalak
Itzulpengintzan aurkitzen den erronkarik handienetako bat bi hizkuntzen egitura morfologikoen arteko talka da. Euskara deklinabide-sisteman oinarritzen da; hau da, kasu gramatikalak (Nork, Nor, Nori, Noren, Norentzat, Norekin...) atzizki bezala eransten zaizkio izen sintagmari. Hawaiierak ez du deklinabiderik eta ez du izenaren barneko aldaketa morfologikorik onartzen. Horren ordez, izenaren aurretik doazen partikula askeen bidez zehazten da hitz bakoitzak esaldian jokatzen duen papera.
Adibidez, euskarazko ergatiboa (aditz iragankorren subjektua markatzen duen "-ak" edo "-ek") ez da hawaiieraz zeinu morfologiko batekin adierazten. Hawaiierak lerrokatze nominatibo-akusatiboa du, eta subjektua aditzaren atzetik markarik gabe joate hutsak zehazten du bere eginkizuna. Euskarazko inesiboa (non: "etxean"), instrumentala (zertaz: "makilaz") edo ablatiboa (nondik: "menditik") itzultzeko, hawaiieraz preposizioen funtzioa egiten duten partikulak erabili behar dira hitzaren aurretik. Euskarazko "etxean" hawaiieraz "i ka hale" edo "ma ka hale" bihurtzen da, non i edo ma non-egoera adierazten duten partikulak diren, ka artikulu singularra den eta hale izena den. Era berean, datibo kasua (nori: "lagunari") hawaiierazko helburu-partikula baten bidez itzultzen da maiz: "i ka hoa". Egitura sintetiko batetik egitura analitiko batera igarotzeko prozesu honek sintaxiaren kontrol zehatza eskatzen dio itzultzaileari, esanahiaren bidean elementurik gal ez dadin.
Izenordainen Konplexutasuna: Inklusibitatea, Dualak eta Edukitzapenaren O/A Klaseak
Hawaiierazko izenordainen sistema euskarazkoa baino askoz zehatzagoa eta adierazgarriagoa da. Euskaraz "gu" izenordaina plurala da eta ez du bereizten entzulea barnean dagoen ala ez. Hawaiieraz, ordea, "guk" kontzeptuak bi forma hartzen ditu hiztunaren asmoaren arabera: mākou (gu, baina zuri/zuei kanpoan utzita) eta kākou (gu guztiok, hiztuna eta entzuleak barne). Gainera, hawaiierak forma dualak ditu, bi pertsona soilik aipatzen direnerako egokitutakoak: māua (gu biok, entzulea kanpoan) eta kāua (gu biok, zu eta ni). Zatiketa honek euskarazko testuetan maiz agertzen diren "gu" generikoak arretaz aztertzera behartzen du itzultzailea, esanahi zehatza hautatzeko.
Edukitzapenak edo jabetzak ere ezaugarri berezi bat dauka hawaiieraz: "O" zein "A" klaseen arteko bereizketa. Euskaraz "nire etxea", "nire liburua" edo "nire semea" modu berean eraikitzen diren arren, hawaiieraz jabearen eta jabetzaren arteko kontrol-harremana aztertu behar da:
- O klasea (kontrolik gabea): Jabeak bere gain kontrolik edo aukeraketarik izan ez duen gauzetarako erabiltzen da (adibidez, gurasoak, gorputz-atalak, garraiobideak, jantziak edo etxeak). "Nire etxea" esateko ko'u hale erabiliko dugu, o bokal posesiboa barneratuz.
- A klasea (kontrolpekoa): Jabeak sortutako, aktiboki lortutako edo kontrolpean dituen gauzetarako erabiltzen da (adibidez, janaria, liburuak, maskotak edo seme-alabak). "Nire liburua" esateko ka'u puke erabiliko dugu, a bokal posesiboa txertatuz.
O eta A klaseen arteko hautaketa oker batek esaldiaren esanahia desbideratu dezake, edo bertako hiztun bati arrotza iruditu dakioke. Horregatik, euskaratik egindako itzulpenetan posesibo bakoitzaren azpian dagoen harreman sozial eta fisikoa neurtu behar da.
Kultura-Itzulpena eta Lokalizazioa: Kosmologia eta Ingurunea
Itzulpen linguistiko hutsetik harago, kultura-itzulpena da prozesu honetako zubirik sentikorrena. Euskal Herriko inguru menditsu, epel eta itsasbazterreko kulturak bere baitan dituen kontzeptuak eta Polinesia erdi-erdian dagoen artxipelago tropikaleko bizi-ikuspegia talkan sar daitezke. Adibidez, espazioaren antolaketa geografikoa oso ezberdina da. Euskarazko "iparralde", "hegoalde", "ekialde" edo "mendebalde" norabideek ez dute pisu handirik hawaiierazko eguneroko bizitzan. Hawaiiko kulturan esparru geografikoa itsasoaren eta mendiaren arteko ardatzean egituratzen da: mauka (mendialderantz) eta makai (itsasorantz). Norabide-itzulpenak egiterakoan, bertako erreferentzia-sistema horiek kontuan izatea ezinbestekoa da testua naturala izan dadin.
Era berean, euskal kontzeptu tradizionalak (esaterako, "auzolana") hawaiierazko laulima (esku asko lanerako) kontzeptuarekin lotu daitezkeen arren, testuinguru bakoitzak bere ñabardura espiritualak ditu. Hawaiierazko aloha (maitasuna, errukia, bakea), ohana (familia zabala eta komunitatea) edo mana (indar espiritual edo pertsonala) bezalako kontzeptu sakonak euskarara itzultzean zailak diren bezala, euskarazko "gogoa", "indarra" edo "herria" bezalako kontzeptuak hawaiieraz egokitzeko orduan testuinguruaren gaineko hausnarketa sakona egin behar da, maiz hitz deskriptiboagoak erabiliz.
Gako Ortografikoak eta Zeinuen Garrantzia
Hawaiierazko ortografiak bi zeinu berezi eta garrantzitsu ditu, euskaratik itzultzean askotan baztertzen direnak baina hitzen esanahia erabat aldatzen dutenak: makroia (hawaiieraz kahako, bokalen gainean jartzen den marratxoa: ā, ē, ī, ō, ū) eta glotaleko marruskadura (hawaiieraz okina, apostrofo moduko zeinua: '). Okina eta kahakoa ez dira azentu soilak, letrak beraiek dira hawaiieraz. Kahakoak bokalaren luzera aldatzen du, eta okinak bi bokalen arteko etenaldi glotala adierazten du.
Adibidez, zeinu hauen erabilerak honako aldaketa semantikoak dakarzkigu:
- ia (hura) versus i'a (arraina).
- kau (zure) versus kāu (zure - A klaseko jabetza).
- kai (itsasoa) versus ka'i (liderra/gidaria).
Itzultzaileak ortografia hori zorrotz errespetatu behar du euskaratik hawaiierazko testua sortzean, akats ortografiko batek irakurgarritasuna galtzea edo gaizki-ulertuak sortzea dakarrelako.