He kālailai hohonu no nā unuhiʻōlelo e ʻimi ana i ke ala kūpono e hoʻopili ai i ka leo o ka Pākīpika me nā leo o ʻEulopa Hikina.
Ka Mōʻaukala a me ke Kahua o nā ʻŌlelo ʻElua
He mea kupaianaha ka hoʻohālikelike ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Idisa (Yiddish). ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, he lālā ia o ka ʻohana ʻōlelo Polenekia e ulu ana ma nā kai lipolipo o ka Pākīpika. He ʻōlelo ia i hoʻopaʻa ʻia e ka pilina hohonu me ka ʻāina, ke kai, a me nā aumākua. Ma kekahi ʻaoʻao, ʻo ka ʻōlelo Idisa, he ʻōlelo Iudaio-Kelemānia ia i hoʻomaka ma Central Europe i ka wā waena, a i ulu aʻe ma waena o ka poʻe Iudaio ʻAsenaki (Ashkenazi Jews). Ua kākau ʻia me nā huapalapala Hebera a paʻa pū me nā huaʻōlelo mai ka ʻōlelo Hebera, ka ʻōlelo Aramaika, ka ʻōlelo Kelemānia, a me nā ʻōlelo Silawika like ʻole. Ma muli o kēia mōʻaukala kaʻawale, he hana paʻakikī akā he mea nui ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka ʻōlelo Idisa, no ka mea, e hoʻokuʻi ʻia ana ʻelua ao moʻomeheu a me ʻelua manaʻo ao (worldviews) ʻokoʻa loa.
I ka wā e hoʻomaka ai ka mea unuhi i kāna hana, pono e ʻaimani mua ʻo ia i ka mōʻaukala pilikino o nā ʻōlelo ʻElua. Ua pili loa ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā haʻiʻōlelo waha (oral tradition), kahi i koʻikoʻi ai ka puana a me ke kani kūpono. Aia ma ka ʻōlelo Hawaiʻi nā mele, nā loina kahiko, a me nā loina kapu. ʻO ka ʻōlelo Idisa hoʻi, he ʻōlelo ia no ka poʻe i hele ma ke ala hele lōʻihi (diaspora), kahi i lilo ai ka palapala a me ka palapala hemolele i mea e mālama ai i ko lākou ʻano kanaka. No laila, ʻo ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka ʻōlelo Idisa, ʻaʻole ia he unuhi huaʻōlelo wale nō, akā, he neʻe ʻana mai ka pōʻaiapili o ka mokupuni i ka pōʻaiapili o ke kaona ʻEulopa kahiko.
Nā ʻAha Kuhikuhi o ka Piliolelo: Mai ka VSO i ka SVO a me ka V2
ʻO kekahi o nā keʻakeʻa nui loa no ka mea unuhiʻōlelo, ʻo ia ka ʻokoʻa o ke kūkulu ʻana i nā māmalaʻōlelo. Ua kaulana ka ʻōlelo Hawaiʻi no kona kaʻina VSO (Verb-Subject-Object). ʻO ia hoʻi, e hoʻomaka ana ka māmalaʻōlelo me ka haʻina (verb) a i ʻole ka maka (particle marking tense/aspect). Eia kekahi laʻana: "Ua kūkulu ke kāne i ka hale." Maanei, ʻo ka haʻina ʻo "ua kūkulu", ʻo ke kumumanaʻo ʻo "ke kāne", a ʻo ka mea e hana ʻia nei ʻo "ka hale".
Ma ka ʻōlelo Idisa naʻe, hahai ʻia ka hoʻonohonoho SVO (Subject-Verb-Object) a i ʻole ke kānāwai V2 (Verb-second). E lilo kēlā laʻana ma luna i: "Der man hot gebaut dos hoiz" (Ua kūkulu ke kāne i ka hale). Ma ka ʻōlelo Idisa, pono e hoʻonoho ʻia ka haʻina kōkua a i ʻole ka haʻina nui ma ke kūlana ʻelua o ka māmalaʻōlelo. Inā e hoʻomaka ka māmalaʻōlelo me kahi manawa a i ʻole kekahi ʻāpana haʻiʻōlelo ʻē aʻe, pono nō e waiho i ka haʻina ma ke kūlana ʻelua. ʻO kēia kuʻikahi piliolelo ka mea e koi ai i ka mea unuhi Hawaiʻi e wāwahi i ka māmalaʻōlelo a kūkulu hou ia mea e like me ke ʻano Kelemānia o ka ʻōlelo Idisa.
Eia kekahi, he waiwai nui ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā mea hōʻike pilina ʻaoʻao (particles) e like me "ka/ke", "nā", "i", "ma", "o/a". Ma ka ʻōlelo Idisa, hoʻohana ʻia nā kahuakāka (cases) no ka noun. Loaʻa nā ʻatikala like ʻole e pili ana i ke kāne a wahine paha o ka noun (masculine, feminine, neuter) e like me "der", "di", a me "dos". Pono ka mea unuhi e hoʻomaopopo i ka pili o kēia mau mea i ʻole e huikau ke ʻano o ka māmalaʻōlelo i unuhi ʻia.
Ka Mana o ka Huaʻōlelo: Mai ke Kaona o Hawaiʻi i nā Manaʻo Hohonu o ka ʻŌlelo Idisa
ʻO ke kaona kekahi o nā mea waiwai loa o ka ʻōlelo Hawaiʻi. ʻO ka manaʻo o ke kaona, ʻo ia ka manaʻo hūnā a i ʻole ka manaʻo lua o ka huaʻōlelo a māmalaʻōlelo paha. No laila, inā e kamaʻilio kekahi no ka "ua" a i ʻole ka "makani", he pili paha ia i ke aloha, ka luuluu, a i ʻole kekahi hanana mōʻaukala. He paʻakikī loa ka unuhi pololei ʻana i kēia mau manaʻo i ka ʻōlelo Idisa me ka lilo ʻole o kēlā nani hūnā. Pono ka mea unuhi e noiʻi a koho i nā huaʻōlelo Idisa e hiki ai ke halihali i ka manaʻo hohonu.
Loaʻa nō hoʻi i ka ʻōlelo Idisa kāna mau huaʻōlelo moʻomeheu e paʻa ana i ka manaʻo nui. E laʻana ka huaʻōlelo "mensch" (he kanaka maikaʻi, kūpono, a hanohano) a i ʻole "tsuris" (nā pilikia nui a me ka luuluu o ke ola). Inā e unuhi ʻia ka manaʻo o ka "pono" mai ka ʻōlelo Hawaiʻi, he pili kokoke paha ia i ka manaʻo Idisa o ka "yosher" (ka pololei a me ka hoʻopono) a i ʻole ka "menschlichkeit". ʻO ka manaʻo o ka "ʻāina", ʻaʻole ia he lepo wale nō (earth/soil), akā, ʻo ia ka mea e hānai ana i ke kanaka. Ma ka ʻōlelo Idisa, ʻo ka huaʻōlelo "erd" paha ka unuhi maʻamau, akā, no ka hoʻopuka ʻana i ka pilina moʻomeheu, he kūpono paha ka hoʻohana ʻana i nā hopunaʻōlelo wehewehe e like me "di nehrerin-erd" (ka honua hānai) i mea e mālama ai i ka ʻuhane o ka ʻōlelo Hawaiʻi.
Papa Kūlike o ka Piliolelo a me ka Moʻomeheu
No ka hoʻomaopopo maikaʻi ʻana i nā ʻokoʻa a me nā mea like ma waena o kēia mau ʻōlelo ʻelua, e nānā kākou i kēia papa kuhikuhi ma lalo nei:
| Kumuhana Piliolelo | Kuanaʻike ʻŌlelo Hawaiʻi | Kuanaʻike ʻŌlelo Idisa (Yiddish) | Ke Kaʻina Hana a ka Mea Unuhi |
|---|---|---|---|
| Ka Hoʻonohonoho ʻAna | VSO (Verb-Subject-Object). E.g., "Hīmeni lākou." | SVO (Subject-Verb-Object) me V2. E.g., "Zey zingen." | Pono e hoʻoneʻe i ka haʻina i ke kūlana kūpono ma muli o ke kānāwai V2. |
| Nā ʻArtikala (Articles) | Ka/Ke (kahi hoʻokahi), Nā (nā mea he nui). ʻAʻohe gender. | Der (kāne), Di (wahine), Dos (neuter). Loli ma nā kahuakāka (cases). | E koho i ka ʻatikala Idisa e like me ka gender o ka noun i koho ʻia. |
| Manaʻo Hūnā | Kaona (Metaphor hohonu no ke ola a me ka ʻāina). | Kavone (ka manaʻo o ka naʻau a i ʻole ka manaʻo ʻuhane). | E hoʻohana i nā huaʻōlelo Idisa e hōʻike ana i ka manaʻo hohonu o ka naʻau. |
| Ka Pilina me ka ʻĀina | Aloha ʻĀina (Deep love and familial connection to the land). | Erd-arbet / Heymland (Connection to homeland or earth). | Ma kahi o ka unuhi huaʻōlelo lepo, e unuhi i ka pilina mōʻaukala a me ka hānai. |
Nā Manaʻo Kōkua Kūpono no ka Mea Unuhi
I ka hana ʻana i ka unuhi ʻōlelo mai ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka ʻōlelo Idisa, eia kekahi mau kumu aʻo e kōkua ai i ka mālama ʻana i ka maikaʻi a me ke ʻano pono o ka hana:
- E mālama i ka leo o ke kupuna: Inā he mele a i ʻole he ʻōlelo noʻeau ka mea e unuhi ʻia nei, mai unuhi wale i ke kani a me ka huaʻōlelo. E hoʻāʻo e ʻimi i kekahi ʻōlelo noʻeau Idisa e kūpono ana i ka manaʻo hoʻokahi, no ka mea, he waiwai nui ka ʻōlelo Idisa i nā ʻōlelo akamai a ka poʻe kahiko.
- E hoʻomaopopo i ka palapala Hebera: ʻAʻole kākau ʻia ka ʻōlelo Idisa me ka huapalapala Lātina (a me ka ʻokina a kahakō paha). Kākau ʻia me nā huapalapala Hebera. No laila, inā e hoʻohana ʻia kekahi huaʻōlelo Hawaiʻi i loko o ka unuhi Idisa (e like me ka inoa wahi a inoa kanaka paha), pono e hoʻopuka pololei ia ma ke ʻano phonetic me nā huapalapala Idisa kūpono.
- E hoʻohana i ka wehewehe ʻaoʻao: Inā ʻaʻohe huaʻōlelo kūpono ma ka ʻōlelo Idisa no kekahi mea pono moʻomeheu Hawaiʻi (e like me ke *Kalo* a i ʻole ka *Hula*), e waiho i ka huaʻōlelo Hawaiʻi akā e hoʻohui i kekahi wehewehe pōkole (gloss) ma ka ʻōlelo Idisa e kōkua ai i ka mea heluhelu.
- E nānā i ka puana a me ka leo: He mau ʻōlelo mele nā ʻōlelo ʻelua. ʻO ke kani ʻana o ka ʻōlelo Hawaiʻi me nā leo hāmama (vowels), he ʻokoʻa ia mai ke kani koʻikoʻi o nā consonant o ka ʻōlelo Idisa. E hoʻāʻo e koho i nā huaʻōlelo Idisa e mālama ana i ka neʻe malie ʻana o ka manaʻo.