Киришүү: Эки башка тилдик дүйнөнүн кесилиши
Кыргыз тили менен словен тилин салыштырганда, алардын таптакыр башка тил үй-бүлөлөрүнө жана курулуштарына таандык экендигин көрөбүз. Кыргыз тили — түрк тилдер үй-бүлөсүнө кирген агглютинативдүү тил болсо, словен тили — индоевропа тилдер үй-бүлөсүнүн славян тобундагы флективдүү тил болуп саналат. Бул тилдердин ортосундагы котормо процесси жөнөкөй сөзмө-сөз которуу эмес, эки башка логикалык тутумду жана маданий концепцияларды бири-бирине тууралоо процесси болуп эсептелет. Котормочудан бир гана лексикалык базаны эмес, эки тилдин терең синтаксистик жана грамматикалык өзгөчөлүктөрүн билүү талап кылынат. Бул макала кыргыз тилинен словен тилине которуудагы негизги кыйынчылыктарды жана аларды чечүүнүн жолдорун көрсөтөт.
Синтаксистик трансформация: SOV жана SVO моделдери
Кыргыз тилиндеги негизги сүйлөм түзүлүшү "Ээ + Айкындооч мүчөлөр + Баяндооч" (Subject-Object-Verb же SOV) тартибине негизделет. Башкача айтканда, кыймыл-аракетти билдирген этиш сүйлөмдүн эң аягында келет. Ал эми словен тилинде сүйлөмдөр негизинен "Ээ + Баяндооч + Айкындооч мүчөлөр" (Subject-Verb-Object же SVO) модели боюнча курулат. Бул өзгөчөлүк котормо процессинде сүйлөмдүн түзүлүшүн толугу менен кайра курууну талап кылат.
Мисалы, кыргыз тилиндеги "Мен эртең менен эрте туруп, китепканага бардым" деген сүйлөмдү словен тилине которгондо, кыймыл-аракеттердин орун алышы жана сүйлөмдүн логикалык басымы словен тилинин мыйзам ченемдерине ылайык өзгөрөт. Словен тилинде этиш сүйлөмдүн ортосуна жылдырылып, сүйлөм мүчөлөрүнүн байланышы башкача аныкталат. Мындан сырткары, словен тилиндеги "склонение" (жөндөмө өзгөрүүлөрү) жана предлогдордун колдонулушу синтаксистик байланышты бекемдейт, ал эми кыргыз тилинде бул функцияны мүчөлөр (суффикстер) аткарат.
Грамматикалык жыныс (Род) категориясынын ролу
Кыргыз тилинде грамматикалык жыныс (род) категориясы таптакыр жок. Бул тилдеги бардык ат атоочтор, зат атоочтор жана сын атоочтор эркек же аял жынысына бөлүнбөйт. Мисалы, "ал" ат атоочу үчүнчү жактын баарын билдирет. Словен тилинде болсо грамматикалык жыныс категориясы абдан маанилүү ролду ойнойт. Анда зат атоочтор эркек (moški spol), аял (ženski spol) жана орто (srednji spol) родго бөлүнөт.
Бул өзгөчөлүк кыргыз тилинен словен тилине которууда төмөнкүдөй кыйынчылыктарды жаратат:
- Ат атоочторду тандоо: Кыргызча сүйлөмдөгү "ал" деген сөздүн контекстине карап, словен тилиндеги "on" (ал - эркек), "ona" (ал - аял) же "ono" (ал - орто) деген ат атоочтордун бирин туура тандоо керек.
- Аныктоочтордун шайкештиги: Словен тилинде сын атоочтор өздөрү аныктап жаткан зат атоочтун родуна, санына жана жөндөмөсүнө карап өзгөрөт. Мисалы, "жакшы дос" деген сөз айкашы словен тилинде эркек доско (dober prijatelj) жана аял доско (dobra prijateljica) карата ар башка жазылат.
- Этиштердин өткөн чактагы формалары: Словен тилинде этиштер өткөн чакта колдонулганда да субъекттин родуна карап өзгөрөт. Бул кыргыз тилиндеги нейтралдуу этиш формаларын которууда контекстти кунт коюп изилдөөнү талап кылат.
Коштук сан (Dvojina) — Словен тилинин уникалдуу феномени
Дүйнөдөгү көптөгөн тилдерде жекелик жана көптүк сан гана болсо, словен тили байыркы индоевропалык "коштук сан" (dvojina) категориясын сактап калган аз сандагы тилдердин бири болуп саналат. Бул категория эки адамды, эки жаныбарды же эки буюмду билдирүү үчүн атайын грамматикалык формаларды колдонууну шарттайт.
Кыргыз тилинен которууда бул өзгөчөлүккө өзгөчө көңүл буруу зарыл. Эгерде кыргыз тилиндеги сүйлөмдө эки субъект же объект тууралуу сөз болуп жатса (мисалы, "эки бир тууган", "эки көз", "биз экөөбүз"), словен тилинде кадимки көптүк сан (množina) эмес, коштук сан (dvojina) колдонулушу керек. Коштук санда этиштин мүчөлөрү, ат атоочтор жана сын атоочтор өзүнчө өзгөчө формага ээ болот. Бул эрежени сактабоо словен тилинин табигый угулушун бузуп, одоно грамматикалык ката болуп эсептелет.
Жөндөмө тутумдарынын шайкештиги
Кыргыз тилинде да, словен тилинде да алты жөндөмө бар. Бирок алардын колдонулуш ыкмалары жана маанилери олуттуу айырмаланат. Кыргыз тили — агглютинативдүү тил болгондуктан, жөндөмө маанилери негизинен зат атоочтун уңгусуна тиешелүү мүчөлөрдү кошуу аркылуу түзүлөт. Словен тилинде болсо флексия механизми иштейт — сөздүн аягы өзгөрүп гана койбостон, жөндөмө мааниси көбүнчө предлогдор (predlogi) менен айкалышып ишке ашат.
Мисалы, кыргыз тилиндеги Барыш жөндөмөсү (-га/-ге) кыймылдын багытын көрсөтсө, словен тилинде бул маанини билдирүү үчүн Датив (dajalnik) же Аккузатив (tožilnik) жөндөмөлөрү тиешелүү предлогдор менен бирге колдонулат. Котормочу предлогдордун кайсы жөндөмө менен башкарыларын (reakcija glagola) так билиши керек, анткени туура эмес тандалган предлог сүйлөмдүн маанисин толугу менен бурмалап коюшу мүмкүн.
Маданий локалдаштыруу жана реалийлер
Котормодогу эң чоң тоскоолдуктардын бири — бул маданий реалийлерди (экзотизмдерди) чагылдыруу болуп саналат. Кыргыз элинин көчмөн маданияты, каада-салты жана улуттук ашканасына тиешелүү сөздөр (мисалы: "боз үй", "кымыз", "чучук", "курут", "төр", "улак тартыш") словен тилинде түз эквивалентке ээ эмес. Бул учурда котормочу төмөнкү ыкмаларды колдонушу зарыл:
- Сүрөттөмө котормо (Дескриптивдик ыкма): Түшүнүктүн маанисин словен тилинде кыскача түшүндүрүп жазуу (мисалы, "боз үй" — "kirgiška jurta - tradicionalno nomadsko bivališče").
- Транслитерация жана түшүндүрмө берүү: Терминди ошол бойдон калтырып, тексттин алдына же аягына түшүндүрмө берүү ыкмасы.
- Функционалдык эквивалент: Мааниси жана милдети жагынан окшош жергиликтүү түшүнүктү тандоо (бул ыкма көркөм котормодо көп колдонулат).
Кыргыз тилинен словен тилине сапаттуу которуу үчүн практикалык кеңештер
Эки тилдин ортосундагы котормонун сапатын жогорулатуу жана профессионалдык деңгээлге жеткирүү үчүн төмөнкү кеңештерди сунуштайбыз:
- Контекстти кунт коюп талдаңыз: Кыргыз тилиндеги жыныс категориясынын жоктугунан улам келип чыгуучу түшүнүксүздүктү болтурбоо үчүн, сүйлөмдүн айланасындагы жалпы контекстке маани бериңиз. Субъект аял же эркек экендигин тактап алып, андан кийин гана словен тилине которуңуз.
- Предлогдорду башкаруу эрежелерин жаттаңыз: Словен тилиндеги этиштердин жана предлогдордун кайсы жөндөмөнү талап кыларын (мисалы, "v" предлогу кыймыл болгондо Аккузативди, ал эми туруктуу абалда Локативди талап кылат) терең өздөштүрүңүз.
- Коштук санды унутпаңыз: Экилик маанини туюндурган ар бир учурда словен тилинин "dvojina" категориясын колдонуп, этиштердин жана сын атоочтордун коштук сан формаларын туура уюштуруңуз.
- Көмөкчү этиштерге көңүл буруңуз: Кыргыз тилиндеги татаал этиштер (мисалы, "жасап жиберди", "окуп чыкты") билдирген кыймыл-аракеттин өзгөчөлүктөрүн словен тилинин этиш аспектилери (dovršni/nedovršni glagoli) аркылуу так чагылдырыңыз.
- Заманбап сөздүктөрдү жана куралдарды колдонуңуз: Словен тилиинин расмий сөздүгү (SSKJ — Slovar slovenskega knjižnega jezika) сыяктуу ишенимдүү булактарга таяныңыз. Түз кыргызча-словенче сөздүктөр аз болгондуктан, ортомчу тилдерди (орус же англис тилдерин) кошумча текшерүү үчүн колдонсоңуз болот.