Даяаршил эрчимжиж буй өнөө үед олон улсын харилцаа, худалдаа, соёлын солилцоо өргөжин тэлэхийн хэрээр өөр өөр хэлний бүлэгт хамаарах хэлнүүдийн хооронд хөрвүүлэг хийх шаардлага улам бүр нэмэгдэж байна. Үүний нэг жишээ бол Алтай язгуурын Монгол хэлнээс Энэтхэг-Ари бүлгийн Марати хэл рүү хөрвүүлэх үйл явц юм. Хэдийгээр эдгээр хоёр хэл нь гарал үүслийн хувьд тэс өөр боловч хэл шинжлэлийн бүтцийн хувьд сонирхолтой ижил төсөөтэй талуудыг агуулдаг. Энэхүү нийтлэлээр бид Монгол хэлнээс Марати хэл рүү орчуулга хийх явцад анхаарах ёстой гол нюансууд, сорилтууд болон орчуулгын чанарыг сайжруулах мэргэжлийн аргуудыг авч үзэх болно.
Монгол болон Марати хэлний бүтэц, ижил төсөөтэй талууд
Монгол болон Марати хэлний хамгийн том давуу тал бол өгүүлбэрийн үндсэн бүтэц юм. Хоёр хэл хоёулаа SOV буюу "Эзэн бие - Тусагдахуун - Өгүүлэхүүн" (Subject-Object-Verb) гэсэн дарааллыг баримталдаг. Жишээлбэл, Монгол хэлээр "Би ном уншдаг" гэж өгүүлбэр бүтээхэд Марати хэлэнд мөн адил "मी पुस्तक वाचतो" (Mi pustak vachto - Би ном уншдаг) гэж үйл үг нь өгүүлбэрийн төгсгөлд ордог. Энэхүү синтаксийн ижил төсөөтэй байдал нь орчуулагчийн хувьд өгүүлбэрийн бүтцийг бүхэлд нь өөрчлөх, дахин зохион байгуулах ажлыг хөнгөвчилдөг.
Гэвч энэ нь орчуулга шууд хялбар бүтнэ гэсэн үг биш юм. Хоёр хэл нь хоёулаа залгамал (agglutinative) шинж чанартай боловч үг бүтэх, хувирах ёс нь өөрийн гэсэн онцлогтой. Монгол хэлэнд нэр үгийн ард нөхцөлүүд залгагддаг бол Марати хэлэнд "Postpositions" буюу дагавар үгс нь нэр үгийнхээ үндсийг өөрчилсний дараа залгагддаг онцлогтой. Үүнийг Марати хэлэнд "Саманья руп" (Samanya Roop) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэхүү дүрэмд орчуулагчид маш анхааралтай хандах хэрэгтэй.
Марати хэлний хэл зүйн өвөрмөц сорилтууд
Монгол хэлнээс Марати хэл рүү орчуулахад тулгардаг хамгийн гол хүндрэлүүдийн нэг бол хэл зүйн хүйсийн ангилал (Grammatical Gender) юм. Монгол хэлэнд хүйсийн дагавар, ангилал байдаггүй бөгөөд төлөөний үгэнд эр, эм хүйс заасан ялгаа маш сул байдаг. Харин Марати хэл нь эр (Masculine), эм (Feminine), болон саармаг (Neuter) гэсэн гурван хүйсийн системтэй. Энэхүү хүйсийн ангилал нь зөвхөн нэр үгээр зогсохгүй, тэдгээрт тохирох тэмдэг нэр болон үйл үгийн хувиралд шууд нөлөөлдөг. Орчуулагч Монгол хэлний эх бичвэрт байгаа эзэн бие болон тусагдахууны хүйсийг контекстоос зөв таньж, Марати хэл рүү хөрвүүлэхдээ үйл үгийн төгсгөлийг тохируулах шаардлагатай болдог.
Үүнээс гадна хүндэтгэлийн хэлбэр (Honorifics) болон нийгмийн харилцааны хэм хэмжээ нь орчуулгын чухал хэсэг юм. Марати хэлэнд тухайн хүний нас, нийгмийн байр суурь, харилцаанаас хамаарч төлөөний үг болон үйл үгийн хэлбэр хувирдаг. Жишээлбэл, хоёрдугаар биеийн төлөөний үг болох "чи" гэдгийг Марати хэлэнд найз нөхөд, доод тушаалтанд "तू" (Tu), харин ахмад настан, хүндэтгэх хүмүүст "तुम्ही" (Tumhi) эсвэл илүү албан ёсны "आपण" (Aapan) гэж хэрэглэнэ. Монгол хэлний "Та" болон "Чи" гэх харилцааг Марати хэлний олон шатлалт хүндэтгэлийн системд оновчтой буулгах нь эх бичвэрийн өнгө аясыг алдагдуулахгүй байх гол үндэс болно.
Соёлын ялгаа ба Нутагшуулах (Localization) стратеги
Аливаа хэлийг орчуулах нь зөвхөн үг хөрвүүлэх биш, соёлыг соёлд дамжуулах үйл явц байдаг. Монголын нүүдлийн мал аж ахуйн өвөрмөц соёл, байгаль дэлхийгээ шүтэх үзэлтэй холбоотой өвөрмөц хэлц үгс Марати хэлэнд байдаггүй. Марати хэлрээр ярилцагч Декан өндөрлөг, Махараштра мужийн газар тариалан, суурин иргэншлийн түүхтэй хүмүүст Монгол хэлний "морин хуур", "айраг", "гэр", "хүлэг морь" гэх мэт үгсийг шууд хөрвүүлэхэд ойлгомжгүй байдал үүсдэг. Тиймээс дараах стратегийг ашиглах нь зүйтэй:
- Тайлбар орчуулга (Explanatory translation): Соёлын өвөрмөц нэр томьёог Марати хэлээр тайлбарласан нэмэлт тодотгол хийх. Жишээлбэл, "айраг" гэдэг үгийг Марати хэлээр "гүүний исгэсэн сүү" гэх байдлаар тодорхойлж болно.
- Дүйцүүлэх арга (Equivalence): Монгол хэлний хэлц үг, зүйр цэцэн үгийн үндсэн утгыг Марати соёлд ижил утга илэрхийлэх орон нутгийн зүйр үгээр орлуулах.
- Шууд зээлдэх (Transliteration): Соёлын биет өвийг илэрхийлсэн үгсийг дуудлагаар нь буулгаж, ард нь тайлбарыг зүүлт байдлаар оруулах.
Мэргэжлийн орчуулагчдад зориулсан практик зөвлөмжүүд
Монгол хэлнээс Марати хэл рүү чанартай, SEO стандартад нийцсэн орчуулга хийхэд дараах практик зөвлөмжүүдийг хэрэгжүүлэхийг зөвлөж байна:
- Үгчилж орчуулахаас татгалзах: Өгүүлбэрийн бүтэц ижил боловч үгийн сангийн сонголт, угсраа холбоос өөр тул өгүүлбэрийг бүхэлд нь утгаар нь уншиж, Марати хэлний байгалийн зүй тогтолд нийцүүлэн найруулах хэрэгтэй. Үгчилж орчуулсан бичвэр нь хиймэл бөгөөд уншихад төвөгтэй болдог.
- Нэр томьёоны глоссари үүсгэх: Орчуулгын явцад тусгай үг хэллэгүүдийг тэмдэглэн авч, глоссари үүсгэн ажиллах нь урт хэмжээний бичвэрүүдэд ач холбогдолтой. Энэ нь бичвэрийн нэгдмэл байдлыг хадгалахад тусална.
- Нөхцөл болон хүйсийг нарийн хянах: Марати хэл рүү орчуулж буй үед үйл үгийн хувирал нь өгүүлбэрийн эзэн бие болон тусагдахууны хүйс, тоотой зөв тохирч байгаа эсэхийг дахин дахин нягтлах шаардлагатай.
- Төрэлх хэлтнээр хянуулах (Native Proofreading): Орчуулсан бичвэрийг Марати хэл төрэлх хэл нь болох мэргэжлийн хянан найруулагчаар шалгуулах нь соёлын болон хэл зүйн алдаа гарахаас сэргийлж, хамгийн дээд зэргийн үр дүн авчирна.
Монгол хэлнээс Марати хэл рүү хөрвүүлэх нь зөвхөн хэл шинжлэлийн мэдлэг бус, хоёр улсын түүх, соёл, зан заншлыг гүн гүнзгий ойлгохыг шаарддаг нарийн чимхлүүр ажил юм. Дээрх зөвлөмжүүд болон стратегийг хэрэгжүүлснээр та соёлын олон талт байдлыг хүндэтгэсэн, өндөр чанартай, уншигчдад хамгийн ойлгомжтой орчуулгыг бэлтгэж чадна.