Тарҷумаи байнизабонӣ ҳамеша яке аз равандҳои мураккаб ва ниёзманди дониши амиқи лингвистӣ ва фарҳангӣ мебошад. Ин раванд вақте боз ҳам душвортар мешавад, ки мо ду забони аз лиҳози оила ва пайдоиш комилан фарқкунандаро рӯбарӯ мекунем: забони тоҷикӣ (забони ҳиндуаврупоӣ, шохаи эронӣ) ва забони малаялам (забони дравидӣ, ки асосан дар иёлати Кералаи Ҳиндустон истифода мешавад). Ҳарчанд ин ду забон аз ҷиҳати ҷуғрофӣ ва генетикӣ аз ҳам дуранд, аммо дар ҷаҳони имрӯзаи глобализатсия ниёз ба тарҷумаи мустақим ва босифат миёни онҳо афзоиш ёфтааст. Дар ин мақола мо раванд, мушкилот, нозукиҳои грамматикӣ ва маслиҳатҳои амалиро барои тарҷумаи муваффақ аз тоҷикӣ ба малаялам баррасӣ мекунем.
Сохтори синтаксисӣ ва тартиби калимаҳо дар ҷумла
Яке аз ҷанбаҳои ҷолиби муқоисаи забонҳои тоҷикӣ ва малаялам ин тартиби калимаҳо дар ҷумла мебошад. Хушбахтона, ҳарду забон сохтори SOV (Субъект-Объект-Феъл)-ро пайравӣ мекунанд. Яъне, дар ҷумлаи оддӣ аввал мубтадо (субъект), пас пуркунанда (объект) ва дар охир хабар (феъл) меояд. Масалан:
- Тоҷикӣ: Ман китобро мехонам. (Ман [Субъект] + китобро [Объект] + мехонам [Феъл])
- Малаялам: ഞാൻ പുസ്തകം വായിക്കുന്നു (Njan pusthakam vayikkunnu). (ഞാൻ [Ман] + പുസ്തകം [Китоб] + വായിക്കുന്നു [мехонам])
Бо вуҷуди ин шабоҳати сохторӣ, тарҷумон набояд ба тарҷумаи калима ба калима такя кунад. Забони малаялам дорои табиати хеле чандир дар тартиби калимаҳо мебошад ва вобаста ба зада ва мазмуни ҷумла, ҷойгиршавии аъзои ҷумла метавонад тағйир ёбад. Тарҷумон бояд диққат диҳад, ки оҳанг ва таъкиди аслӣ дар матни тоҷикӣ ба таври дуруст ба малаялам гузаронида шавад.
Агглютинатсия бар зидди сохтори аналитикӣ-синтетикӣ
Фарқияти бузургтарин ва душвортарин миёни ин ду забон дар морфологияи онҳост. Забони тоҷикӣ бештар ба сохтори аналитикӣ майл дорад, ки дар он робитаи байни калимаҳо тавассути пешояндҳо (аз, ба, дар, бо) ва сохтори изофӣ (бо ёрии пасванди "-и") ифода меёбад. Баръакс, забони малаялам як забони хеле агглютинативӣ (часпанда) мебошад.
Дар забони малаялам ба решаи калима якчанд пасвандҳо паси ҳам часпида, як калимаи дарозро ба вуҷуд меоранд, ки он метавонад муодили як ҷумлаи пурра дар забони тоҷикӣ бошад. Масалан, ибораи тоҷикии "дар хонаҳои мо"-ро дар забони малаялам метавон бо як калимаи ягона ифода кард: ഞങ്ങളുടെ വീടുകളിൽ (njangalude veedukalil), ки дар он решаи "വീട്" (хона), пасванди ҷамъ "കൾ" (ҳо) ва пасванди падежи маконӣ "ഇൽ" (дар) ба ҳам пайваст шудаанд. Тарҷумон бояд қобилияти таҷзия ва таҳлили ин сохторҳоро дошта бошад, то мазмуни дақиқро интиқол диҳад.
Тарҷумаи пешояндҳои тоҷикӣ ба падежҳои малаялам
Асбобҳои грамматикие, ки дар забони тоҷикӣ муносибатҳои байни калимаҳоро нишон медиҳанд, пешояндҳо мебошанд. Дар малаялам бошад, системаи падежҳо (Вибхактиҳо) хеле инкишоф ёфтааст ва 8 падежи асосиро дар бар мегирад. Тарҷумон бояд муодилати зеринро хуб донад:
- Пешоянди "аз" (Маънои ихроҷӣ/Аблатив): Дар малаялам бо пасванди "-ിൽനിന്ന്" (-ilninnu) ё "-ൽനിന്ന്" (-alninnu) ифода мешавад.
- Пешоянди "ба" (Маънои равона/Датив): Бо пасванди "-ക്ക്" (-kku) ё "-ന്" (-nu) ифода меёбад.
- Пешоянди "дар" (Маънои маконӣ/Локатив): Бо пасванди "-ിൽ" (-il) ифода мешавад.
- Пешоянди "бо" (Маънои восита/Инструментал): Бо пасванди "-ആൽ" (-aal) ё "-ഓട്" (-odu) ифода меёбад.
Хатогӣ дар интихоби пасванди падежии муносиб дар забони малаялам метавонад тамоми маънои ҷумларо тағйир диҳад ё онро барои хонандаи бумӣ нофаҳмо созад. Аз ин рӯ, таҳлили амиқи вазифаи синтаксисии пешояндҳо дар матни тоҷикӣ қадами аввалини тарҷумаи бомуваффақият аст.
Изофаи тоҷикӣ ва муодили он дар малаялам
Сохтори изофӣ яке аз хусусиятҳои калидии забони тоҷикӣ мебошад, ки барои нишон додани мансубият, тавсиф ва муносибатҳои дигар хизмат мекунад (масалан: "дафтари хонанда", "шаҳри Душанбе"). Дар забони малаялам сохтори изофӣ вуҷуд надорад. Барои ифодаи мансубият дар малаялам падежи соҳибият (Genitive) бо пасвандҳои "-യുടെ" (-ude) ё "-ന്റെ" (-nte) истифода мешавад.
Муҳим он аст, ки дар малаялам калимаи муайянкунанда ҳамеша пеш аз калимаи муайяншаванда меояд, дар ҳоле ки дар тоҷикӣ тартиб баръакс аст. Масалан:
Тоҷикӣ: Китоби муаллим
Малаялам: അധ്യാപകന്റെ പുസ്തകം (Adhyapakante pusthakam - Муаллим + ти + китоб)
Ин тағйири самти робитаи калимаҳо аз тарҷумон диққати зиёдро талаб мекунад, хусусан ҳангоми тарҷумаи занҷирҳои дарози изофӣ, ки дар матнҳои расмӣ ва илмии тоҷикӣ зуд-зуд вомехӯранд.
Дараҷаҳои эҳтиром ва услуби муошират
Фарҳанги мардуми тоҷик ва сокинони Керала (малаялиҳо) ба эҳтироми калонсолон ва муносибатҳои иҷтимоӣ аҳамияти аввалиндараҷа медиҳанд. Дар забони тоҷикӣ ин тавассути ҷонишинҳои "ту" ва "шумо" ва шаклҳои феълии мувофиқ танзим мешавад. Аммо дар забони малаялам сиситемаи шаклҳои эҳтиром (honorifics) боз ҳам печидатар аст.
Дар малаялам на танҳо ҷонишинҳо (масалан, നീ [nee - ту], നിങ്ങൾ [ningal - шумо] барои эҳтироми миёна ва അങ്ങ് [angu] барои эҳтироми олӣ), балки шаклҳои махсуси феълӣ ва пасвандҳои эҳтироми иҷтимоӣ истифода мешаванд. Ҳангоми тарҷумаи муколамаҳо ё матнҳои расмии тоҷикӣ, тарҷумон бояд мақоми иҷтимоии гӯянда ва шунавандаро дақиқ муайян карда, услуби мувофиқро дар малаялам интихоб кунад, то тарҷума беадабона ё аз ҳад расмӣ нанамоят.
Локализатсияи истилоҳоти фарҳангӣ ва динӣ
Тоҷикистон ва Керала дорои заминаҳои фарҳангӣ ва таърихии мухталиф мебошанд. Забони тоҷикӣ зери таъсири фарҳанги исломӣ, форсии классикӣ ва давраи шӯравӣ шакл гирифтааст. Малаялам бошад, зери таъсири санскрит, фарҳанги дравидии ҷануби Ҳиндустон, инчунин таъсироти масеҳӣ ва исломӣ қарор дорад.
Ҳангоми тарҷумаи мафҳумҳои миллӣ ба монанди таомҳо (ош, қурутоб), ҷашнҳо (Наврӯз, Меҳргон) ё мафҳумҳои таърихию маъмурӣ, тарҷумон бояд аз усули тавзеҳдиҳӣ (экспликатсия) ё транслитератсия бо эзоҳ истифода барад. Ҳамчунин, бисёр калимаҳои арабӣ, ки дар тоҷикӣ истифода мешаванд, дар малаялам низ муодилҳои шинохташуда доранд (зеро қисми зиёди аҳолии Керала мусулмонанд ва забони малаялам калимаҳои иқтибосии арабиро истифода мебарад), ки ин метавонад раванди тарҷумаи матнҳои диниро осонтар кунад.
Маслиҳатҳои амалӣ барои тарҷумонҳо
Барои ноил шудан ба тарҷумаи олӣ ва табиӣ аз забони тоҷикӣ ба малаялам, риояи тавсияҳои зерин муҳим аст:
- Истифодаи забони англисӣ ҳамчун пул: Азбаски луғатҳои мустақими тоҷикӣ-малаялам вуҷуд надоранд, истифодаи забони англисӣ ҳамчун забони миёнарав ногузир аст. Аммо бояд кӯшиш кард, ки сохтори забони англисӣ ба маҳсули ниҳоӣ таъсир нарасонад.
- Диққат ба сандуқи истилоҳот (Glossary): Пеш аз оғози кор, махсусан барои матнҳои техникӣ ва ҳуқуқӣ, рӯйхати истилоҳоти калидиро тартиб диҳед, то мувофиқати истилоҳот дар тамоми матн нигоҳ дошта шавад.
- Таҳрири ниҳоӣ аз ҷониби гӯяндаи бумӣ (Native Speaker): Забони малаялам дорои оҳанг ва услуби хос аст, ки танҳо гӯяндагони бумии ин забон метавонанд равонӣ ва табиии онро кафолат диҳанд. Аз ин рӯ, ҳамкорӣ бо муҳаррирони малаяламзабон барои лоиҳаҳои муҳим ҳатмист.
- Гузаштан аз қолабҳои лафзӣ: Кӯшиш кунед, ки маъно ва консепсияро тарҷума кунед, на сохтори ҷумлаи тоҷикиро. Баъзан лозим меояд, ки як ҷумлаи мураккаби тоҷикӣ ба чанд ҷумлаи сода дар малаялам тақсим карда шавад ва ё баръакс.
Дар ниҳоят, тарҷума аз забони тоҷикӣ ба малаялам на танҳо иваз кардани калимаҳо, балки сохтани пули иртиботӣ миёни ду фарҳанги бой ва қадимӣ мебошад. Бо дарки амиқи нозукиҳои синтаксисӣ, морфологӣ ва фарҳангии ҳарду забон, тарҷумон метавонад матнеро эҷод кунад, ки барои хонандаи малаяламзабон мисли матни аслӣ табиӣ ва фаҳмо бошад.