ቋንቋ የሰዎች መግባቢያ ብቻ ሳይሆን የባህል፣ የታሪክ እና የማንነት መገለጫ ነው። በአፍሪካ ቀንድ በስፋት ከሚነገረው ከአማርኛ ቋንቋ ወደ ደቡብ ምስራቅ እስያ (በተለይም በኢንዶኔዥያ ጃቫ ደሴት) ወደሚነገረው የጃቫኛ ቋንቋ መተርጎም እጅግ አስደሳች እና ውስብስብ ስራ ነው። ይህ የትርጉም ጉዞ የሁለቱን የተለያዩ የቋንቋ ቤተሰቦች፣ የሰዋስው መዋቅሮች እና የባህል እሴቶች ማገናኘትን ይጠይቃል። በዚህ ጽሑፍ ውስጥ ከአማርኛ ወደ ጃቫኛ በሚደረግ የትርጉም ሂደት ውስጥ የሚገጥሙትን ዋና ዋና ተግዳሮቶች፣ የቋንቋ ልዩነቶችን እና ትርጉሙን ስኬታማ ለማድረግ የሚረዱ ጠቃሚ ምክሮችን በዝርዝር እንመረምራለን።
የሁለቱ ቋንቋዎች አመጣጥ እና የፊደል ልዩነት
አማርኛ በአፍሮ-እስያዊ የቋንቋዎች ቤተሰብ ውስጥ የሚመደብ የሴማዊ ቋንቋ ሲሆን፣ የራሱ የሆነ የግዕዝ ፊደል (አቡጊዳ) መጻፊያ ዘዴ አለው። በአንጻሩ ጃቫኛ በአውስትሮኔዥያ የቋንቋዎች ቤተሰብ ስር የሚመደብ ሲሆን፣ በአሁኑ ጊዜ በብዛት የሚጻፈው በላቲን ፊደላት ቢሆንም የራሱ የሆነ የጃቫኛ ፊደል (ካራካን) አለው። እነዚህ ሁለት ቋንቋዎች ሙሉ በሙሉ ከተለያዩ የቋንቋ ቤተሰቦች የመጡ በመሆናቸው ቀጥተኛ የቃላት ትርጉም ማድረግ ፈጽሞ የማይቻል ነው። ይህ የፊደል እና የድምፅ ልዩነት አስተርጓሚው በመጀመሪያ የቃላቱን ትክክለኛ የድምፅ አጠራር እና የትርጉም ፍሰት በጥንቃቄ እንዲያጠና ያስገድደዋል።
በተጨማሪም፣ በጃቫኛ ቋንቋ ውስጥ የሚገኙት አንዳንድ ድምፆች በአማርኛ ፊደላት ሙሉ በሙሉ ለመግለጽ አስቸጋሪ ሊሆኑ ይችላሉ። ለምሳሌ፣ የጃቫኛ ልዩ የድምፅ አወጣጥ ዘይቤዎች (ሬትሮፍሌክስ ድምፆች) በአማርኛ የፊደል ገበታ ውስጥ ቀጥተኛ ተዛማጅ የላቸውም። ይህ በአማርኛ ተናጋሪዎች ዘንድ ትክክለኛውን የጃቫኛ አጠራር ለመረዳት እና ለመተርጎም ተጨማሪ ጥናትና ጥንቃቄን ይጠይቃል። በተመሳሳይ መልኩ የግዕዝ ፊደላትን ተጠቅመው የሚጻፉ የአማርኛ ቃላት ለጃቫኛ ተናጋሪዎች አዲስ እና እንግዳ ሊሆኑ ይችላሉ። በመሆኑም ትርጉም በሚሰራበት ጊዜ የፊደል አጻጻፍ እና የድምፅ ተዛምዶዎችን (Transliteration) በትክክል ማዘጋጀት አንዱ ወሳኝ የትርጉም ክፍል ነው።
የዓረፍተ ነገር አወቃቀር እና የሰዋስው ልዩነቶች
የአማርኛ እና የጃቫኛ ሰዋስው እጅግ በጣም የተለያየ ነው። አማርኛ የባለቤት-ተሳቢ-ግሥ (Subject-Object-Verb - SOV) የዓረፍተ ነገር መዋቅርን ይከተላል። ይህ ማለት በአማርኛ ዓረፍተ ነገር ውስጥ ግሡ ሁል ጊዜ በዓረፍተ ነገሩ መጨረሻ ላይ ይመጣል። በሌላ በኩል ጃቫኛ የባለቤት-ግሥ-ተሳቢ (Subject-Verb-Object - SVO) መዋቅርን የሚከተል ቋንቋ ነው። ይህ የዓረፍተ ነገር አሰላለፍ ልዩነት አስተርጓሚው ዓረፍተ ነገሮችን በሚተረጉምበት ጊዜ የአስተሳሰብ እና የቃላት አሰላለፉን ሙሉ በሙሉ እንዲቀይር ይጠይቃል። በአማርኛ ረዥም እና የተወሳሰቡ ዓረፍተ ነገሮችን ወደ ጃቫኛ ሲተረጉሙ፣ ዓረፍተ ነገሩን ወደ ትናንሽ እና ግልጽ የጃቫኛ አረፍተ ነገሮች መከፋፈል አስፈላጊ ሊሆን ይችላል። ይህ ካልተደረገ የትርጉሙ ፍሰት የተዛባ እና ለአንባቢው ለመረዳት አስቸጋሪ ይሆናል።
በተጨማሪም በአማርኛ ውስጥ ግሦች በባለቤት፣ በተሳቢ፣ በጾታ፣ በቁጥር እና በጊዜ መሰረት እጅግ በጣም ይረባሉ (Conjugation)። አማርኛ ሰው-ተኮር እና የጾታ አመልካች ሰዋሰዋዊ መዋቅሮች ያሉት ቋንቋ ነው። ጃቫኛ ግን እንደ አማርኛ ውስብስብ የሆነ የግሥ እርባታ የለውም። በጃቫኛ ውስጥ ጊዜን ወይም ሰዋሰዋዊ ሁኔታዎችን ለመግለጽ ቅጥያዎችን (Affixes) ወይም አመልካች ቃላትን መጠቀም የተለመደ ነው። ለምሳሌ "በላች" እና "በላ" የሚሉት የአማርኛ ቃላት በጾታ ይለያያሉ፤ በጃቫኛ ግን ለሁለቱም ጾታዎች ተመሳሳይ ግሥ ጥቅም ላይ ይውላል፣ የጾታውን ማንነት ለመግለጽ ግን ተጨማሪ ቃላት (ወንድ ወይም ሴት የሚሉ አመልካቾች) መግባት አለባቸው። ስለዚህ ከአማርኛ ወደ ጃቫኛ በሚተረጎምበት ጊዜ በአማርኛ ግሥ ውስጥ የተካተቱትን በርካታ መረጃዎች (ጾታን፣ ቁጥርን እና ባለቤትን ጨምሮ) ወደ ጃቫኛ በቀላል እና ግልጽ በሆነ መንገድ ማስተላለፍ ትልቅ ጥበብን ይጠይቃል። የሰዋስው ህጎችን አለማወቅ ወደ ትርጉም መዛባት ስለሚመራ አስተርጓሚዎች በሁለቱም ቋንቋዎች ሰዋስው ላይ የላቀ ብቃት ሊኖራቸው ይገባል።
የማህበራዊ ደረጃ እና የክብር ደረጃዎች (Speech Levels) በጃቫኛ
ከአማርኛ ወደ ጃቫኛ በሚደረግ ትርጉም ውስጥ ትልቁ እና እጅግ ውስብስብ ተግዳሮት በጃቫኛ ቋንቋ ውስጥ የሚገኙት የማህበራዊ ደረጃ አገላለጾች ናቸው። ጃቫኛ እንደ ተናጋሪው እና እንደ አድማጩ ማህበራዊ ግንኙነት፣ የዕድሜ ልዩነት እና የክብር ደረጃ የሚለያዩ ሶስት ዋና ዋና የንግግር ደረጃዎች አሉት። እነሱም፦
- ንጎኮ (Ngoko)፦ ይህ መደበኛ ያልሆነ የቋንቋ ደረጃ ሲሆን፣ በቅርብ ጓደኛሞች፣ በእኩዮች ወይም ትልቅ ሰው ለታናናሾቹ ሲናገር ጥቅም ላይ ይውላል።
- ክራማ (Krama)፦ ይህ በጣም መደበኛ እና ጨዋነት የተሞላበት የቋንቋ ደረጃ ሲሆን፣ ለታላላቅ ሰዎች፣ ለማያውቁት ሰው ወይም በይፋዊ ስብሰባዎች ላይ ጥቅም ላይ ይውላል።
- ማድያ (Madya)፦ ይህ በንጎኮ እና በክራማ መካከል የሚገኝ መካከለኛ የክብር ደረጃ ነው።
በአማርኛ ውስጥ የክብር አገላለጽ (አንቱታ) ቢኖርም፣ በጃቫኛ ቋንቋ ውስጥ እንዳለው እጅግ የረቀቀ እና ሰፊ አይደለም። በአማርኛ "እርስዎ" ወይም "እርሳቸው" በማለት የምንገልጸውን ክብር፣ በጃቫኛ ወደ ትክክለኛው የክብር ደረጃ ለመተርጎም የአድማጩን ወይም የባለቤቱን ማንነት እና ማህበራዊ ሁኔታ ጠንቅቆ ማወቅ ያስፈልጋል። የተሳሳተ የንግግር ደረጃ መጠቀም በጃቫ ባህል ውስጥ እንደ ባለጌነት ወይም ትህትና ማጣት ተደርጎ ሊወሰድ ስለሚችል፣ አስተርጓሚው የጽሑፉን አውድ በጥንቃቄ መመርመር አለበት። ይህ ማህበራዊ አውድ ከአማርኛ ጽሑፍ ተነስቶ ወደ ጃቫኛ ሲቀየር እጅግ ከፍተኛ ጥንቃቄ የሚሻ የትርጉም ክፍል ነው።
የባህል ተዛምዶ እና ዘይቤያዊ አገላለጾችን መተርጎም
ማንኛውም ትርጉም ቃላትን ከቋንቋ ወደ ቋንቋ ማስተላለፍ ብቻ ሳይሆን ባህልን ማሻገርም ጭምር ነው። የኢትዮጵያ ባህል እና የጃቫ ደሴት ባህል እጅግ የተራራቁ በመሆናቸው፣ በአማርኛ ውስጥ ያሉ አንዳንድ ዘይቤያዊ አገላለጾች፣ ምሳሌያዊ አነጋገሮች እና የሃይማኖት ጽንሰ-ሀሳቦች በጃቫኛ ውስጥ ቀጥተኛ ተዛማጅ ላይኖራቸው ይችላል። ለምሳሌ በአማርኛ "ሆድና ጀርባ" የሚለው አገላለጽ አለመስማማትን ለመግለጽ ጥቅም ላይ ይውላል። ይህንን ቀጥታ ወደ ጃቫኛ መተርጎም ትርጉም አልባ ሊሆን ይችላል፤ ይልቁንም በጃቫኛ ተመሳሳይ ፍቺ ያለውን የባህል አገላለጽ መፈለግ ያስፈልጋል።
በተጨማሪም በአማርኛ ውስጥ በብዛት የምንጠቀምባቸው የባህል እና የሃይማኖት አገላለጾች (ለምሳሌ "እግዚአብሔር ይመስገን"፣ "እንኳን አደረሳችሁ"፣ "ፈጣሪ ይርዳን") በጃቫኛ ቋንቋ ውስጥ ሲተረጎሙ የጃቫን ማህበረሰብ ባህላዊ እና ሃይማኖታዊ እሴት ያገናዘበ መሆን አለበት። ጃቫ ውስጥ አብዛኛው ህዝብ የእስልምና እምነት ተከታይ ሲሆን፣ ባህላቸውም ከእስልምና፣ ከሂንዱ እና ከቡድሂስት እሴቶች ጋር የተቆራኘ ነው። ስለዚህ የአማርኛውን ሃይማኖታዊ ይዘት የጃቫኛ አንባቢዎች በማይቀየሙበት እና መልዕክቱን በትክክል መረዳት በሚችሉበት መንገድ መተርጎም የአስተርጓሚው ትልቅ ኃላፊነት ነው።
ለተሳካ ትርጉም የሚረዱ ጠቃሚ ምክሮች
ከአማርኛ ወደ ጃቫኛ የሚደረገውን የትርጉም ስራ የበለጠ ቀልጣፋ እና ጥራት ያለው ለማድረግ የሚከተሉትን ስልቶች መጠቀም ይመከራል፦
- አውዳዊ ትርጉም ላይ ማተኮር፦ ቃላትን በቃላት ከመተርጎም ይልቅ ሙሉውን ዓረፍተ ነገር እና በውስጡ የያዘውን መልዕክት ተረድቶ መተርጎም ይገባል። ይህም የጽሑፉን ተፈጥሯዊ ፍሰት ለመጠበቅ ይረዳል።
- የዒላማውን አንባቢ መለየት፦ ጽሑፉ የሚዘጋጀው ለማን ነው? ለወጣቶች፣ ለትልልቅ ሰዎች ወይስ ለትምህርታዊ ተቋማት? ይህንን መለየት የትኛውን የጃቫኛ የንግግር ደረጃ (ንጎኮ ወይስ ክራማ) መጠቀም እንዳለብን ይወስናል።
- ድልድይ ቋንቋዎችን በብልሃት መጠቀም፦ ከአማርኛ ወደ ጃቫኛ የሚደረጉ ቀጥተኛ መዝገበ ቃላት እጅግ ውስን በመሆናቸው፣ አስተርጓሚው እንግሊዝኛን ወይም ኢንዶኔዥኛን (ባሃሳ ኢንዶኔሺያ) እንደ ድልድይ ቋንቋ ሊጠቀም ይችላል። ይሁን እንጂ ድልድይ ቋንቋ ሲጠቀሙ ትክክለኛው መልዕክት እንዳይዛባ ከፍተኛ ጥንቃቄ ማድረግ ያስፈልጋል።
- የጃቫኛ ቋንቋ ተወላጆችን ማማከር፦ የመጨረሻውን የትርጉም ጽሑፍ የጃቫኛ ቋንቋ ተወላጅ ለሆኑ እና ለባህሉ ቅርብ ለሆኑ የቋንቋ ባለሙያዎች ማሳየትና ማረም እጅግ አስፈላጊ ነው። ይህም በትርጉሙ ውስጥ ሊፈጠሩ የሚችሉ ባህላዊ ስህተቶችን ያስወግዳል።
የትርጉም ጥራት ቁጥጥር እና ማጠቃለያ
ከአማርኛ ወደ ጃቫኛ መተርጎም ትዕግስትን፣ ጥልቅ የቋንቋ እውቀትን እና ሰፊ የባህል ግንዛቤን የሚጠይቅ የጥበብ ስራ ነው። የትርጉሙን ጥራት ለማረጋገጥ ሁል ጊዜ የተረጎሙትን ጽሑፍ በድጋሚ ማረም (Proofreading) እና ከተቻለም ወደ ኋላ መተርጎም (Back-translation) ጠቃሚ ነው። ይህም ዋናው መልዕክት ሳይዛባ እና የጃቫኛውን የባህል ጨዋነት በጠበቀ መልኩ መተላለፉን ለማረጋገጥ ይረዳል። ለእነዚህ ዝርዝር ጉዳዮች ትኩረት መስጠት ከአማርኛ ወደ ጃቫኛ የሚደረገውን የትርጉም ስራ ፍጹም፣ ተደራሽ እና ተደማጭ ያደርገዋል። ይህንን ሂደት በአግባቡ በመተግበር በሁለቱ ታላላቅ ባህሎች መካከል ያለውን ግንኙነት ይበልጥ ማጠናከር ይቻላል።