Տարբեր լեզվաընտանիքների պատկանող լեզուների միջև թարգմանությունը մշտապես պահանջում է ոչ միայն բառապաշարի խորը գիտելիքներ, այլև երկու լեզուների կառուցվածքային ու մշակութային հիմքերի համակողմանի ընկալում: Հայերենից ադրբեջաներեն թարգմանական գործընթացը հենց այդպիսի բարդ և պատասխանատու աշխատանք է, քանի որ այս երկու լեզուները պատկանում են բոլորովին տարբեր լեզվաընտանիքների և ունեն արմատապես տարբերվող քերականական կառուցվածքներ: Հաջողված թարգմանություն ստանալու համար անհրաժեշտ է հասկանալ լեզվական համակարգերի բախման կետերը և տիրապետել տեղայնացման նրբություններին:
Լեզվաընտանիքների տարբերությունը և դրա ազդեցությունը թարգմանության վրա
Հայերենը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ինքնուրույն ճյուղ է, որն իր զարգացման ընթացքում ձևավորել է յուրահատուկ թեքական-կցական կառուցվածք: Ադրբեջաներենը, մյուս կողմից, պատկանում է թյուրքական լեզվաընտանիքի օղուզական խմբին և հանդիսանում է տիպիկ կցական (ագլյուտինատիվ) լեզու: Այս հիմնարար տարբերությունը նշանակում է, որ հայերենի և ադրբեջաներենի միջև բառացի թարգմանությունը գրեթե անհնար է:
Կցական լեզուներում, ինչպիսին ադրբեջաներենն է, բառիմաստի կամ քերականական կարգի փոփոխությունը տեղի է ունենում բառարմատին հաջորդաբար տարբեր մասնիկներ (սուֆիքսներ) ավելացնելով: Հայերենում, թեև նույնպես կան կցական տարրեր, շատ հաճախ կիրառվում են թեքական ձևեր, նախդիրներ և օժանդակ բառեր: Թարգմանչի հիմնական խնդիրն է՝ հայերեն նախադասության իմաստային միավորները ճիշտ տրոհել և ադրբեջաներենում դրանք վերածել համապատասխան մասնիկների հաջորդականության:
Քերականական առանցքային տարբերություններն ու մարտահրավերները
Թարգմանական աշխատանքների ժամանակ առավել հաճախ հանդիպող քերականական խոչընդոտները կապված են շարադասության, հոլովման և բայական համակարգերի տարբերությունների հետ:
1. Շարադասություն և նախադասության կառուցվածք
Հայերենում նախադասության անդամների դասավորությունը համեմատաբար ազատ է, թեև առավել տարածված է «Ենթակա-Ստորոգյալ-Լրացում» կամ «Ենթակա-Լրացում-Ստորոգյալ» կառույցը: Ադրբեջաներենում գործում է շարադասության խիստ կանոն՝ «Ենթակա-Լրացում-Ստորոգյալ» (SOV - Subject-Object-Verb): Բայը (ստորոգյալը) գրեթե միշտ գտնվում է նախադասության վերջում: Սա նշանակում է, որ հայերեն երկար և բարդ նախադասությունները թարգմանելիս անհրաժեշտ է ամբողջությամբ վերակառուցել շարադասությունը, որպեսզի միտքը հնչի բնական և հասկանալի ադրբեջանախոս ընթերցողի համար:
2. Գոյականի թիվը թվականների հետ կիրառելիս
Հայերենում թվականներից հետո գոյականը կարող է գործածվել ինչպես եզակի, այնպես էլ հոգնակի թվով (օրինակ՝ «հինգ գիրք» կամ «հինգ գրքեր»): Ադրբեջաներենում կանոնը խիստ է. քանակական թվականներից հետո գոյականը միշտ դրվում է եզակի թվով (օրինակ՝ "beş kitab" - բառացի՝ «հինգ գիրք»): Հոգնակի մասնիկի (-lar/-lər) ավելացումը նման դեպքերում կոպիտ քերականական սխալ է համարվում:
3. Նախդիրների և ետադրությունների հարաբերակցությունը
Հայերենում լայնորեն կիրառվում են նախդիրները (օրինակ՝ դեպի, հանուն, առանց), որոնք դրվում են գոյականից առաջ: Ադրբեջաներենում նախդիրներ գրեթե չկան. դրանց փոխարեն օգտագործվում են հետադրություններ (postpositions), որոնք հաջորդում են գոյականին կամ միանում են դրան որպես հոլովական վերջավորություններ: Օրինակ՝ «դեպի տուն» արտահայտությունը ադրբեջաներենում դառնում է "evə tərəf" (տուն դեպի) կամ պարզապես ուղղական հոլովով ձևավորված կառույց:
Մշակութային համատեքստ և տեղայնացման նրբություններ
Որակյալ թարգմանությունը չի սահմանափակվում միայն քերականական կանոնների պահպանմամբ. այն պահանջում է նաև մշակութային կոդերի ճիշտ փոխանցում: Հայաստանն ու Ադրբեջանն ունեն աշխարհագրական մոտիկություն, ինչը հանգեցրել է որոշակի կենցաղային և խոհանոցային նմանությունների, սակայն պատմամշակութային և կրոնական տարբերություններն ահռելի են:
Օրինակ, օրհնանքների, երդումների կամ առօրյա դարձվածքների թարգմանությունը պահանջում է առանձնահատուկ զգուշություն: Հայերենում քրիստոնեական ավանդույթներից բխող բազմաթիվ արտահայտություններ կան, որոնց ուղղակի թարգմանությունը կարող է անհասկանալի կամ նույնիսկ անընդունելի լինել ադրբեջանական մշակութային միջավայրում, որտեղ գերակշռում է իսլամական համատեքստը: Նման դեպքերում պետք է կիրառել համարժեքների մեթոդը՝ գտնելով ադրբեջաներենում ընդունված այնպիսի դարձվածքներ, որոնք արտահայտում են նույն հուզական և իմաստային ծանրաբեռնվածությունը:
Գործնական խորհուրդներ հայերենից ադրբեջաներեն թարգմանիչներին
- Խուսափե՛ք բառացի թարգմանությունից. Միշտ թարգմանեք միտքը, ոչ թե առանձին բառերը: Յուրաքանչյուր նախադասություն կարդալուց հետո փորձեք վերաձևակերպել այն ադրբեջաներենի շարահյուսական կանոններով:
- Ուշադիր եղե՛ք ձայնավորների ներդաշնակության (սինհարմոնիզմի) օրենքին. Ադրբեջաներենում մասնիկները բառին միանում են ըստ ձայնավորների ներդաշնակության օրենքի (հետնալեզվային և առաջնալեզվային ձայնավորների հաջորդականություն): Սա ադրբեջաներենի ամենահիմնարար կանոններից է, որի խախտումը անմիջապես սխալ է հնչում:
- Կիրառե՛ք ճիշտ տերմինաբանություն. Հատկապես իրավաբանական, տեխնիկական կամ բժշկական տեքստեր թարգմանելիս օգտագործեք ժամանակակից ադրբեջանական պաշտոնական տերմինները, քանի որ լեզուն վերջին տասնամյակներում զգալի փոփոխությունների է ենթարկվել, հատկապես լատինատառ այբուբենին անցնելուց հետո:
- Սրբագրում բնագիր լեզվակրի կողմից. Ցանկացած կարևոր տեքստ թարգմանելուց հետո ցանկալի է այն հանձնել ադրբեջաներենին տիրապետող լեզվակիր սրբագրիչի, ով կարող է հղկել ոճական անհարթությունները և տեքստն առավել բնական դարձնել ընթերցողի համար:
Հայերենից ադրբեջաներեն թարգմանությունը բարդ, բայց միևնույն ժամանակ հետաքրքիր ստեղծագործական աշխատանք է: Լեզվական կառուցվածքների խորը իմացությունը և մշակութային նրբանկատությունը թույլ կտան ստեղծել այնպիսի թարգմանություններ, որոնք ոչ միայն ճշգրիտ կփոխանցեն բնագրի իմաստը, այլև կընկալվեն որպես ինքնուրույն, որակյալ գրավոր խոսք: